Smitsjúkdómar í nautgripum

Kúariða 

Kúariða er banvænn sjúkdómur sem leggst á heila nautgripa. Sjúkdómurinn er langvinnur og einkennin koma að jafnaði ekki fram fyrr en um 5 ára aldur. Engin meðhöndlun eða bólusetning finnst gegn sjúkdómnum. Einkenni kúariðu minna að mörgu leyti á einkenni riðuveiki hjá sauðfé, þ.e.a.s. taugaeinkenni sem birtast í hegðunarbreytingum og erfiðleikum við hreyfingu.

Talið er að sjúkdómurinn geti borist í nautgripi ef þeir eru fóðraðir á dýrafóðri, framleitt úr leifum sýktra nautgripa. Fyrsta tilfellið af kúariðu var staðfest í Bretlandi árið 1986. Síðan þá hefur sjúkdómurinn verið staðfestur í fleiri Evrópulöndum, Asíu, Miðausturlöndum og í Norður-Ameríku.

Vísbendingar eru um að tilbrigði kúariðunnar, banvæni hrörnunarsjúkdómurinn Creutzfeldt-Jakob sem leggst á fólk, geti stafað af neyslu sýkts taugavefs eða nautakjöts sem hefur komist í snertingu við sýktan taugavef.

Garnaveiki

Garnaveiki er ólæknandi smitsjúkdómur, sem leggst á öll jórturdýr: sauðfé, geitur, nautgripi og hreindýr. Orsökin er lífseig baktería af berklaflokki (Mycobacterium paratuberculosis). Hún veldur bólgum í mjógörn og oft einnig í langa, ristli og lifur. Sýklarnir berast út með saurnum og geta lifað í umhverfinu mánuðum saman. Bakterían er mjög harðger, þolir t.d. mörg sótthreinsiefni. Sýking verður um munn með saurmenguðu fóðri og vatni. Meðgöngutími í fé er 1-2 ár eða lengri. Meðgöngutími í kúm er 2 ½ ár eða lengri.

• Listi yfir staðfest garnaveikitilfelli síðustu 10 ára
• Upplýsingar um garnaveikitilfelli í landupplýsingakerfi Matvælastofnunar

Veiruskita

Um er að ræða tilkynningaskyldan sjúkdóm sem tilheyrir flokknum „Aðrir tilkynningaskyldir sjúkdómar“ skv. reglugerð um tilkynningar- og skráningarskylda dýrasjúkdóma nr. 52/2014. Hægt er að senda inn tilkynningu með tölvupósti á mast@mast.is eða með því að senda inn ábendingu á heimasíðu stofnunarinnar.

Veiruskita er bráðsmitandi sjúkdómur í nautgripum. Honum svipar mjög til sjúkdóms sem kallast „winter dysentery“ og finnst um allan heim. Sjúkdómsvaldurinn var staðfestur í fyrsta sinn á Íslandi, með PCR og raðgreiningu, sumarið 2022 á Tilraunastöðinni á Keldum og reyndist vera um að ræða nautgripakórónaveiru, BovCoV.

Mótefnamælingar hafa sýnt að sýking er mjög algeng í mjólkurkúahjörðum hérlendis og blossar veikin upp á mismunandi svæðum á landinu nokkuð reglulega. Sjúkdómurinn smitast með saur og slími frá nösum. Smit berst mjög auðveldlega með fólki, dýrum og ýmsum hlutum, s.s. múlum, fatnaði, tækjum, bifreiðum o.s.frv. Oftast smitast allir næmir gripir á búinu á nokkrum dögum og sjúkdómurinn gengur yfir á einni til tveimur vikum. Gripir geta skilað frá sér smitefni í a.m.k 3 vikur frá fyrstu einkennum og því er mikilvægt að hafa í huga að flutningur dýra til lífs frá búinu er bannaður í 4 vikur, eftir að síðustu gripir byrjuðu að sýna einkenni. Til þess að varna því að sjúkdómurinn berist inn á búið þarf að sinna sóttvörnum, sjá kaflann Varnir og viðbrögð hér að neðan.

Sjúkdómurinn er ekki hættulegur fólki og hefur ekki áhrif á neysluhæfni afurða.

Kórónaveirur eru þekktir smitvaldar í fjölda dýrategunda. Í dag eru skilgreindar 46 veirur í Kórónaveirufjölskyldunni, en þeim er svo skipt í 2 undirfjölskyldur og hvorri undirfjölskyldu í ættkvíslir og undirættkvíslir. Bovine coronavirus, BovCoV, eða nautgripakórónaveira tilheyrir Betacononavírus ættkvíslinni eins og Sars kórónaveirurnar. BovCoV er þekktur smitvaldur í kálfaskitu, lungnabólgu, veiruskitu í fullorðnum kúm og flutningsveiki aðallega í 6-10 mánaða gripum. Öndunarfærasýkingar eru nánast óþekktar í kálfum hérlendis en veiruskita í mjólkurkúm er landlæg og blossar sýkingin upp á mismunandi svæðum á landinu nokkuð reglulega.

Sjúkdómseinkenni veiruskitu

Helstu einkenni veiruskitu í nautgripum koma yfirleitt fram 3-5 dögum eftir smit. Þau eru hiti; 39,5-40°C ásamt með vatnskenndri skitu, sem getur verið blóðblönduð. Gripirnir sýna deyfð, minni átlyst og nyt í mjólkurkúm fellur mikið. Einnig geta sést einkenni frá öndunarfærum s.s. þurr hósti, nefrennsli sem getur verið blóðugt og önnur einkenni frá efri öndunarfærum.

Smitleiðir

Eins og fram kemur hér að ofan er um bráðsmitandi sjúkdóm að ræða. Hann getur smitast með lifandi gripum, en einnig tækjum sem ekki hafa verið þrifin og sótthreinsuð svo sem eins og vögnum og gripaflutningabílum. Smit berst einnig mjög auðveldlega með fólki, dýrum og ýmsum hlutum, s.s. múlum, fatnaði, skóbúnaði og fleiru.

Varnir og viðbrögð

Miklu skiptir að leggja áherslu á ytri sóttvarnir til þess að koma í veg fyrir að smit berist inn á búið.

Varnir gegn beinu smiti:

• Versla eingöngu heilbrigða gripi sem ekki sýna nein merki um sjúkdóma og frá bæjum þar sem ekki hefur orðið vart veiruskitu síðustu 4 vikurnar
• Aldrei skal setja nýkeypta gripi beint inn í hjörð, heldur skal halda þeim einangruðum frá öðrum gripum fyrstu 2 vikunar og ekki blanda þeim við heimagripi á meðan þeir sýna einhver einkenni sjúkdóms. Einangrunin þarf að vera þannig að ekki sé nein bein snerting milli heimagripa og aðkeyptra gripa og óbeinni snertingu sé haldið í lágmarki
• Þegar dýr eru flutt úr einangrun inn í hjörðina ætti að nota „all in – all out“ regluna, en ekki að vera að týna eitt og eitt dýr inn í hjörðina í einu. Gott er að hafa í huga að sinna dýrum í einangrun í lok verka hverju sinni og þrífa hendur og skófatnað bæði áður en farið er inn til þeirra og eins á leiðinni út. Gott er að setja upp sótthreinsimottu/sótthreinsandi fótabað við inngang í stíu. Einnig er skynsamlegt að hafa annan hlífðarfatnað/skóbúnað til nota í einangruninni

Óbeint smit og varnir gegn því:

• Með fólki - vegna óþrifins skóbúnaðar eða hlífðarfatnaðar
• Með hlutum s.s sprautum, ormalyfsbyssum o.fl eða tækjum sem flutt eru á milli bæja án þess að þrífa þau og sótthreinsa nægilega
• Með fóðri og í einstaka tilfellum vatni

Mikilvægt er að hafa í huga að alla „notaða“ hluti skal þrífa og sótthreinsa áður en þeir eru teknir inn í fjós.

Bændur ættu að vera með hlífðarfatnað og skóbúnað búsins, eða einnota búnað til nota fyrir þjónustuaðila og gesti sem koma í fjósið. Einnig er skynsamlegt að hafa sótthreinsandi fótabað við útgöngudyr, þannig að allir sem ganga um dyrnar þurfa að stíga ofan í það áður en stigið er lengra inn í gripahúsið eða út úr því.

Gripahús eru mjög oft ólæst og öllum opin. Skynsamlegt er að hafa útidyrahurð læsta, en símanúmer bónda listað á hurðinni, þannig að enginn fari inn í fjósið án fylgdar ábúanda eða starfsmanna þeirra. Hafa síðan sótthreinsimottu/fótabað við útidyr þannig að allir þurfi að hreinsa skóbúnað áður en komið er inn og áður en farið er út. Þjónustuaðilar íklæðist annað hvort einnota galla og stígvélahlífum eða noti hlífðarfatnað og skófatnað búsins. Það sama gildir fyrir aðra gesti búsins.

Innri smitvarnir snúast um að varna því að smit berist á milli deilda, eða gripa innan búsins:

• Setja skal veika gripi í sjúkrastíu, sem er þannig staðsett að ekki er bein snerting milli gripa í stíunni og annarra gripa í fjósinu
• Sinna skal gripum í sjúkrastíu síðast og gæta að sóttvörnum. Hafa sótthreinsimottur við sjúkrastíu og hlífðarfatnað sem eingöngu er notaður við vinnu í stíunni. Best er ef það er hægt að mjólka kýr í sjúkrastíunni.
• Sé útbreitt smit í einni deild/hluta í fjósinu, skal sinna heilbrigðum gripum fyrst og síðan veiku gripunum og gæta fullra sóttvarna á milli deilda

Salmonella

Algengustu einkenni eru: Minni átlyst, fall í nyt, hiti og vatnskenndur niðurgangur sem oft er illa lyktandi og blóðugur. Fósturlát geta komið fram ef gripir smitast á seinni hluta meðgöngu. Kálfar geta veikst mjög illa og jafnvel fengið blóðeitrun.

Meðgöngutími er yfirleitt 1-3 dagar, en getur verið breytilegur, allt frá 6 klst. upp í 10 daga.

Líftími bakteríunnar getur verið mislangur, hún lifir einna lengst í köldu röku umhverfi. Hún getur lifað í mánuði í slíku umhverfi en líftíminn er styttri við þurrar aðstæður allt niður í <1 vika.

Mestar líkur eru á að Salmonella berist inn á bú með smituðum gripum. Einnig getur hún borist með smituðum nagdýrum og fuglum, menguðu fóðri, fólki, landbúnaðarvélum og fatnaði/skófatnaði fólks.

Mjög mikilvægt er:

• Ef keyptir eru gripir inn á bú, hvort heldur sem er fullorðnir gripir eða smákálfar er ráðlagt að einangra þá frá öðrum gripum fyrstu vikuna eftir að þeir koma á búið og fylgjast mjög vel með heilsufari þeirra.
• Ekki má flytja kálfa yngri en 10 daga nema því aðeins að um skamma vegalengd sé að ræða og tryggt sé að þeir geti lagst og hafi viðeigandi undirburð. Ekki má flytja nýfædda kálfa þar sem naflastrengur er ógróin.
• Ekki má flytja kálffullar kýr/kvígur sem gengnar eru 90% eða meira af meðgöngutímanum eða hafa borið innan 5 daga
• Seljanda gripa er skylt að útvega heilsufarsvottorð fyrir gripina frá sínum dýralækni eða héraðsdýralækni.
• Ekki má flytja notuð landbúnaðartæki sem hugsanlega eru menguð af jarðvegi/skít yfir varnarlínur nema því aðeins að þau hafi verið þrifin og sótthreinsuð. Gott er að skipuleggja flutning tækja yfir varnarlínur í samráði við héraðsdýralækni.
• Alltaf skal þrífa notuð landbúnaðartæki áður en þau eru flutt á milli bæja jafnvel þó að það sé innan sama varnarhólfs
• Við þrif á húsum og tækjum er rétt að nota lágþrýsting þar sem að úði frá háþrýstiþvotti dreifir bakteríum.

Ítarefni: Fræðslupistill vegna salmonellu í kjölfar greiningar á kúabúi í Eyjafirði árið 2025.