Upprunamerkingar matvæla
Merkja þarf uppruna eftirfarandi matvæla. Ekki er skylt að merkja uppruna annarra matvæla.
Matjurtir
Samkvæmt 8. grein reglugerðar nr. 1294/2014 um miðlun upplýsinga um matvæli til neytenda skulu upplýsingar um upprunaland fylgja þeim fersku matjurtum, sem þar eru talin upp.
Nautgripakjöt
Samkvæmt II. bálki reglugerðar ESB nr. 1760/2000 sem innleidd var með reglugerð nr. 968/2011 skal merkja uppruna á kældu og frystu nautgripakjöti.
Kjöt af svínum, sauðfé, geitum og alifuglum
Reglugerð ESB nr. 1337/2013, sem innleidd var með reglugerð nr. 482/2017, mælir fyrir um reglur um tilgreiningu á upprunalandi eða upprunastað á merkimiðum á nýju, kældu og frystu kjöti af svínum, sauðfé eða geitum og alifuglum.
Hunang
Samkvæmt reglugerð nr. 288/2003 um hunang skal merkja uppruna þess.
Villandi ef upplýsingar vantar
Samkvæmt lið 2.a í 26. grein reglugerðar ESB nr. 1169/2011, sem innleidd var með reglugerð nr. 1294/2014, skal merkja matvæli með upplýsingum um rétt upprunaland eða upprunastað ef skortur á slíkum upplýsingum gæti villt um fyrir neytendum hvað varðar uppruna matvælanna. Þetta á einkum við ef upplýsingar sem fylgja matvælunum eða merkingin í heild gefur í skyn að matvælin séu upprunnin í öðru landi eða á öðrum stað.
Ákvæðið snýst um hvort það sé villandi fyrir neytendur ef upplýsingar vantar. Það eitt að upplýsingar komi ekki fram getur ekki talist villandi. Ef rangur uppruni er gefinn í skyn t.d. með myndum eða fána þá er það villandi og merkja þarf hver uppruninn er.
Þegar upprunaland eða upprunastaður matvæla er gefinn upp, en uppruni megininnihaldsefnisins er ekki sá sami skal einnig gefa upp upprunaland eða upprunastað megininnihaldsefnisins eða gefa upp að uppruni þess sé annar, sbr. 26. gr. reglugerðar ESB nr. 1169/2011. Um það hvernig merkja skal upprunaland eða upprunaland í slíkum tilfellum er nánar fjallað um í reglugerði ESB nr. 2018/775 (innleidd með 636/2021).
Upprunamerkingar vegna matvæla sem eru uppruninn á hernumdum svæðum
Fyrir flestar tegundir matvæla er upprunamerking valkvæð. En ef skortur á upplýsingum um uppruna matvælanna getur talist villandi fyrir neytendur, er upprunamerking skylda.
Í úrskurði Evrópudómstólsins frá 12.11.2019* kemur fram að reglugerðin um matvælaupplýsingar skuli túlkuð með þeim hætti að matvæli frá landsvæðum sem hernumin eru af Ísrael verði að merkja sérstaklega svo að neytendur séu ekki blekktir vegna skorts á merkingum um uppruna vörunnar. Reglugerð ESB nr. 1169/2011 um matvælaupplýsingar er hluti af EES-samningnum og innleidd inn í íslenska matvælalöggjöf með reglugerð nr. 1294/2014 um miðlun upplýsinga um matvæli til neytenda.
Frá árinu 1967 hefur landsvæði Palestínu (sem samanstendur af Gaza og Vesturbakkanum, þ.m.t. Austur-Jerúsalem) sem og Gólanhæðir í Sýrlandi verið undir hernámi af hálfu Ísraels. Sem hernámsaðili er Ísrael skylt að alþjóðlegum mannúðarrétti að stjórna hernumdu svæðunum í þágu íbúa svæðisins og er óheimilt að fara með þau sem eigin landsvæði eða beita fullveldisrétti þar. Ísraelsk stjórnvöld hafa um langt skeið heimilað landtöku ísraelskra borgara á hernumdu svæðum Palestínu og gripið til fleiri aðgerða á svæðunum sem brjóta í bága við alþjóðalög. Ályktanir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna hafa staðfest að alþjóðlega viðurkennd landamæri Ísraels ná yfir landsvæðið sem laut ísraelskri stjórn fyrir 4. júní 1967. Þá komst Alþjóðadómstóllinn í Haag að þeirri niðurstöðu í ráðgefandi áliti sínu árið 2024 að áframhaldandi viðvera Ísraels á hernumdu svæðum Palestínu væri ólögleg að þjóðarétti, og að öllum ríkjum bæri skylda til að festa það ólöglega ástand ekki í sessi.
Þessi landfræðilega afmörkun Ísraelsríkis er einnig grundvöllur landfræðilegs gildissviðs fríverslunarsamnings EFTA við Ísrael. Algengar vörur frá hernumdu svæðunum eru vín, ólífuolía, ávextir, grænmeti og kartöflur.
Matvæli uppruninn frá svæðum sem hernumin eru af Ísrael verða að vera merkt með upprunasvæðinu og ef þau koma frá ísraelskri landnemabyggð þarf það að koma fram.
Í samræmi við lög um matvæli nr. 93/1995 og reglugerð nr. 1294/2014 um miðlun upplýsinga um matvæli til neytenda, álit framkvæmdastjórnar ESB og dóm Evrópudómstólsins ber innflytjendum, dreifingar- og söluaðilum eftir atvikum, að gæta að eftirfarandi.
Óheimilt er að merkja sem ísraelsk matvæli frá Gólanhæðum, Vesturbakkanum (þ.m.t. Austur-Jerúsalem) og Gaza.
- „vara frá Ísrael“
- „upprunaland Ísrael“
- „framleitt í Ísrael
Merking fyrir palestínsk matvæli
Ef matvæli kemur frá palestínsku svæði (ekki landnemabyggð) má nota merkingar eins og:
- „vara frá Vesturbakkanum (palestínsk vara)“
- „vara frá Gaza“
- „vara frá Palestínu“
Landnemabyggðir verða að vera merktar sérstaklega
Ef matvæli koma frá ísraelskri landnemabyggð þarf að bæta við skýringunni „ísraelsk landnemabyggð“. Nota skal merkingar eins og:
- „vara frá Vesturbakkanum (ísraelsk landnemabyggð)“
- „vara frá Golan-hæðum (ísraelsk landnemabyggð)“
Merkingar verða að vera sannar og ekki villandi. Hvort sem merking er skyldubundin eða valfrjáls, verður hún að vera rétt og ekki blekkjandi fyrir neytendur.