Nýrnaveiki í laxfiskum
Orsök
Smitefni
Sjúkdómnum veldur Renibacterium salmoninarumi, sem er óhreyfanleg staflaga baktería. Bakterían er sérstök að ýmsu leyti og er flokkunarfræðilega sú eina í sinni ættkvísl. Sýkillinn er m.a. mjög vandlátur m.t.t. næringar og þarf sérstakt valæti til ræktunar á rannsóknastofu og getur tekið allt að 12 - 19 vikur að fá nægilegan vöxt til greiningar. Bakterían vex og tímgast vel við hita á bilinu 5 - 22°C, með kjörhita um 15°C.
Sögulegt samhengi
Nýrnaveiki var í fyrsta sinn greind í villtum laxi úr ánum Spey og Dee í Skotlandi á 4. áratug síðustu aldar. Árið 1968 var nýrnaveiki fyrsti smitsjúkdómur sem staðfestur var í eldisfiski hér á landi. Veikin kom upp í laxaseiðum í eldisstöð við Elliðaár sem rekin var af Stangveiðifélagi Reykjavíkur og var bakterían greind bæði á Rannsóknastofu Háskólans og Tilraunastöðinni að Keldum. Nýrnaveiki er landlæg í villtum laxfiskastofnum hér við land og fer ómældur tími og fjármagn í að verjast veikinni.
Veikinni hefur skotið upp öðru hvoru og þá fyrst og fremst í laxeldi, en einnig í eldi bleikju og einstaka tilfellum í regnboga. Ítarleg úttekt á klakfiski hefur átt sér stað síðan 1985. Veikin er afar erfið viðureignar og ekki óalgengt að eldisstöðvar komist í rekstrarþrot eftir að smit berst í fiskinn. Engin lækning er til og bóluefni ekki fáanleg. Bakterían leynist í villtum fiski og getur þannig hæglega borist í eldisstöð með frískum smitbera.
Faraldsfræði
Móttækilegar fisktegundir
- Einungis laxfiskar sem sýkjast, þ.e.a.s. Atlantshafslax (Salmo salar), vatnaurriði og sjóbirtingur (Salmo trutta), Kyrrahafslax (Oncorhynchus ssp.), regnbogasilungur (Oncorhynchus mykiss), bleikja (Salvelinus ssp.), harri (Thymallus thymallus) og Dónárlax (Hucho hucho)
- Tegundir laxfiska eru misnæmar. Atlantshafslaxinn er mjög næmur en regnbogi er mjög sterkur fyrir. Bleikjan kemur þar mitt á milli.
- Tíðni í villifiskum er breytileg eftir svæðum og tegundum
Útbreiðsla
Nýrnaveiki hefur greinst í laxfiskum víðast hvar um heiminn, þó ekki í Ástralíu:
- Norður Ameríku
- Suður Ameríku
- Evrópu
- Japan
Sjúkdómsferlið
- Sjúkdómstilfelli eru oft árstíðabundin og í takt við þroskaferli fiskanna. Í ferskvatni er algengt að nýrnaveiki komi upp með hækkandi eldishita að vori en í sjókvíaeldi er ekki óalgengt að klínísk einkenni komi upp nokkrum vikum eftir að seiði hafa tekið út sjóþroska og verið flutt í kvíar.
- Sjúkdómsferlið tekur mislangan tíma hjá fiskum. Meðgöngutími getur verið yfir tvö ár frá því smit á sér stað og þar til sýnileg einkenni koma í ljós.
- Sýkin er ýmist dulin eða sýnileg, frískir smitberar eru algengir.
- Oft talsverður munur á afföllum í aðskildum faröldrum.
- Áhrifavaldar eru m.a.:
- Fisktegund
- Aldur
- Umhverfisþættir
Smituppspretta
Rannsóknir og reynslan sýnir að upphaf smits má ávallt rekja til tengsla við villta náttúru, frískir smitberar leynast víðast hvar í ám, vötnum og sjó. Bakterían er mjög hýsilbundin og smithætta stafar því umfram allt frá sýktum fiskum. Sýkill lifir aðeins takmarkaðan tíma utan hýsils (næringarkröfur)
Smitdreifing
Smitleið:
- Bein eða óbein snerting fiska
- Smitmengað ferskvatn og sjór
- Með lífrænu efni, s.s. blóði, saur, þvagefnum, slími og fiskholdi
- Inni í hrognum!
- Menn og áhöld
- Geymsla villiklakfiska
- Flutningstæki, net, tól og tæki
Sjúkdómsgreining
Eins og áður segir er meðgöngutími sjúkdóms mjög breytilegur, allt eftir fisktegundum, umhverfisaðstæðum og álagi við eldi á hverjum stað.
Klínísk einkenni
Nýrnaveiki er langvinnur og þrálátur sjúkdómur. Þróun sjúkdómsins er því hæg og einkennist m.a. af nokkuð stöðugum afföllum í eldiskerjum. Sjúkir fiskar verða oft dökkir á lit, vökvi safnast í kviðarhol og oft má sjá útstæð augu. Snemma í ferlinu má greina væga blæðingu í roði, ekki síst við uggarót eyrugga. Þessar blæðingar geta þróast yfir í sár á roði, einkum á framanverðum kvið. Við krufningu blasa oftast við föl og blóðlítil innri líffæri. Einkennandi fyrir veikina eru svo ljós-gráleitir hnútar, ekki síst í nýrum sem verða föl og bólgin, en einnig í lifur, milta og hjarta.
Meinafræðilegar breytingar
Vegna skemmda sem bakterían veldur í nýrnavef kemst seltubúskapur fiskanna úr jafnvægi og þar með á sér stað aukin vökvamyndun sem m.a. safnast upp í kviðarholi og veldur útstæðum augum. Í nýrnavef safnast bakterían í stóra hópa, sem ásamt fjölda bólgufrumna mynda áberandi bólguhnúta.
Mismunagreining
Vefjameinafræði og aðrar sérhæfðar greiningaraðferðir eru mikilvæg tól til að greina á milli nýrnaveiki og annarra sjúkdóma sem hafa áþekk klínísk einkenni.
Sjúkdómar sem erfitt getur verið að aðgreina frá nýrnaveiki á einkennum einum saman eru:
- Aðrar bakteríusýkingar, s.s. fiskaberklar (Mycobacterium marinum) og Carnobacterium piscicola
- Sveppasýkingar á borð við nýrnasvepp (Exophiala psychrophila) og sundmagasvepp (Phoma herbarum)
- Sníkjudýr, s.s. einfrumungurinn Ichthyophonus hoferi og nýrnaagðan Phyllodistomum umblae
- Nýrnakölkun
- Vefjaskemmdir af völdum bóluefna með ertandi ónæmisglæðum
Greiningaraðferðir og sýnatökur
Sjúkdómsgreining er byggð á sjúkdómssögu, klínískum einkennum, krufnings-niðurstöðum, vefjameinafræði og sértækum greiningaraðferðum. Svo staðfesting á greiningu nýrnaveiki fáist samþykkt með formlegum hætti verða jákvæðar niðurstöður tveggja ólíkra og sértækra greiningaraðferða að liggja fyrir, ásamt því að klínískum einkennum og krufningsniðurstöðum beri saman.
Aðferðir
Greiningaraðferðir þurfa að vera hraðvirkar, sértækar og næmar ef þær eiga að nýtast í reglubundinni skimun á mörgum sýnum. Aðferð sem uppfyllir þessi skilyrði er einna helst ELISA-próf sem notað hefur verið reglubundið á Keldum síðan haustið 1992. Einnig hefur RT-PCR-próf (sem greinir erfðaefni bakteríunnar) verið í þróun á liðnum misserum og stefnt að því að taka þá aðferð upp samhliða ELISA. Þær aðferðir sem nota má við greiningu nýrnaveiki eru eftirfarandi:
- Próf til mælingar á mótefnavaka sem bakterían ber utan á sér og seytir einnig:
- ELISA-próf - Greining bakteríu:
- RT-PCR (DNA-greining)
- Smásjárskoðun á gram-lituðu stroksýni úr vefjaskemmdum - Einangrun bakteríu: Sáning í valæti (t.d. SKDM)
- Ónæmispróf:
- Flúrljómandi mótefnapróf (IFAT) (litun á nýrnavef) - Vefjameinafræði:
- Aðferð til að greina á milli nýrnaveiki og annarra sjúkdóma sem hafa áþekk klínísk einkenni er að taka vefsýni úr skemmdum og herða í 10% formalín-dúa. Sýnin eru steypt í paraffín og örþunnar sneiðar litaðar með sértækri litun og vefjabreytingar síðan metnar með smásjárskoðun
Leiðbeiningar við sýnatöku sem fara á í ELISA-próf vegna nýrnaveiki
Í innri líffærum, einkum nýrum, lifur, milta og hjarta, skal leita að ljósum blettum, sem líkjast sjúkdómsbreytingum af völdum nýrnaveiki. Ef engar slíkar breytingar sjást skal taka tvo nýrnabita, þ.e. einn úr fram- og annan úr afturnýra, úr hverjum fiski (stærð bita skal vera u.þ.b. 1 x 1 x 0,5 sm).
Vefjabitar úr tveimur fiskum sömu tegundar fari saman í poka. Hins vegar skal á það bent að ef annar fiskurinn reynist sýktur, verður að eyða hrognum beggja. Fiskeldismenn geta því valið hvort sýni úr einum eða tveimur fiskum fara saman í poka. Eitt sýni í poka tvöfaldar kostnaðinn við nýrnaveikirannsókn.
Ef framangreindar sjúkdómsbreytingar sjást, má ekki blanda sýnum úr þeim fiski saman við sýni úr öðrum fiskum. Sýni skal tekið af þeim líffærahluta þar sem breytingar eru og setja sér í poka, og svo að auki þau nýrnasýni sem áður eru nefnd, í annan poka. Einnig ætti að skera nettan bita af líffærinu þar sem breytingar eru og setja í bufferað formalín. Vefjabiti skal nema um tíunda hluta formalínlausnar í sýnaglasi. Mikilvægt er að skrá þessi sýni í athugasemdadálk nýrnaveiki-eyðublaðs.
- Smitgát skal höfð við sýnatöku
- Gangið vel frá sýnum í hvern poka svo hugsanlegt smit berist ekki milli sýna
- Vefjasýni sem komin eru í sýnapoka skal geyma kæld þar til þeim er komið fyrir í flutningskassa (sýni má frysta ef ekki eru tök á að senda þau strax)
- Vanda verður númeringu á sýnapokum
Til að hámarka árangur við greiningu:
- Velja slappa / sjúka fiska
- Velja næmustu fisktegundirnar
- Velja elstu fiskana
- Endurtaka rannsókn á viðbótarfiskum
- Nota næmustu greiningaraðferðirnar
Varnir og viðbrögð
Sjúkdómsmeðferð og forvarnir
Sjúkdómsmeðferð:
- Lyf duga illa og nánast ekki gegn veikinni
- Lyf eru einstaka sinnum notuð á klakfiska til að draga úr smitmagni, ekki leyfilegt hér á landi nema við sérstakar kringumstæður og háð leyfi fisksjúkdómanefndar
Bóluefni:
- Ekki tiltæk enn í dag þrátt fyrir umfangsmiklar tilraunir og þróunarvinnu
Smitvarnir
Bakterían er í villifiskum og þeirra nánasta umhverfi:
- Eldisvatn
- Mengun: flutningstæki, áhöld og menn
Smit getur borist inni í hrognum:
- Klakfiskar (hrygnur) af villiuppruna
- Nauðsyn hraðvirkra greiningaraðferða
Smit getur dulist lengi í alifiskum:
- Aðskilnaður tegunda, árganga og hópa í eldisstöð
- Flutningur milli stöðva: hrogn, fiskar, flutningstæki, áhöld og menn
Eftirlit og skimun gegn nýrnaveiki
Eins og áður segir hefur skipulagt eftirlit og skimun gegn nýrnaveiki verið stunduð hér á landi síðan 1985. Niðurstöður skimunar sl. tvo áratugi benda til þess að dulið smit í villtum laxfiskum er yfirleitt á bilinu 0,5-3%, þó misjafnt á milli ár. Árabil hafa komið þar sem ekkert smit greinist en þess á milli koma eins konar bylgjur þar sem smittíðni stígur og getur jafnvel orðið fremur há.
Eldismönnum og fiskræktendum er uppálagt að láta framkvæma sýnatöku úr laxfiskum sem nýta skal til undaneldis. Ef um er að ræða fisk af villtum uppruna skal taka sýni úr öllum hrygnum. Ef um eldisfisk er að ræða með þekkta sjúkdómasögu er tekið ákveðið tölfræðilegt úrtak, yfirleitt 60 fiskar. Hrognum undan öllum hrygnum sem gefa jákvætt svar í ELISA-prófi er fargað.
Ráðstafanir vegna nýrnaveiki (BKD) í sjókvíaeldi
Í texta þessum er þeim úrræðum og viðmiðum lýst sem Matvælastofnun (MAST) getur beitt til að draga úr útbreiðslu nýrnaveiki (BKD) í sjókvíaeldi. Gildissvið þess nær til sjúkdómavarna og viðbragða í fiskeldisstöðvum, þar á meðal til vöktunar, hreinlætisráðstafana og tímabundinna takmarkana. Beiting einstakra ráðstafana er ávallt háð sérstakri, rökstuddri stjórnvaldsákvörðun skv. lögum nr. 37/1993 að undangengnu matsferli.
Nýrnaveiki er talin landlæg á Íslandi og greinist bakterían árlega í litlum mæli í villtum fiski. Ráðstafanir miða því fyrst og fremst að því að draga eins og kostur er úr smiti milli eldissvæða og takmarka smitálag í eldi, fremur en að útrýma bakteríunni úr umhverfinu.
Nýrnaveiki er langvinnur sjúkdómur og geta fiskar verið einkennalausir smitberar. Til að forðast faraldra nýrnaveiki og smit milli eldisstöðva er mikilvægt að tryggja öflugar smitvarnir.
Lagagrundvöllur þessara ráðstafana byggir á 10. gr. laga um varnir gegn fisksjúkdómum nr. 60/2006,1. mgr. 11. gr. laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim nr. 25/1993, 4. mgr. 9. gr. laga um fiskeldi nr. 71/2008 og 2. mgr. 40. gr. reglugerðar um fiskeldi nr. 540/2020. Þá er tekið mið af ákvæðum reglugerðar (ESB) 2016/429 (Animal Health Law), einkum 226. gr., um innlendar, áhættumiðaðar ráðstafanir vegna sjúkdóma sem ekki eru tilkynningarskyldir til ESB á grundvelli EES-samningsins. WOAH Aquatic Code og WOAH Aquatic Manual eru notuð sem fagleg viðmið, þó án þess að vera formlega bindandi.
Meginreglur við beitingu þessara ráðstafana fela í sér að þær eru ávallt áhættumiðaðar og stilltar að aðstæðum í fiskeldisstöð á hverjum tíma. Valin eru þau úrræði sem teljast nauðsynleg til að ná markmiðum um smitvarnir og heilbrigði fiska með sem minnstri íþyngingu fyrir rekstraraðila. Ráðstafanirnar eru að jafnaði tímabundnar og miðaðar við þá stöðu sem uppi er hverju sinni. Við ákvörðunartöku skal, eins og unnt er, haft samráð við hlutaðeigandi aðila og tryggður andmælaréttur með því að fyrirliggjandi gögn séu kynnt áður en ákvörðun er tekin, nema brýn hætta fyrir dýraheilbrigði krefjist þess að gripið sé þegar í stað til aðgerða.
MAST metur í hverju tilviki þau atriði sem eru mikilvæg m.t.t. faraldsfræðilegrar stöðu eldisstöðvarinnar og annarra nærliggjandi eldisstöðva. Hér er m.a. átt við staðsetningu stöðvar og umhverfisaðstæður, sjúkdómastöðu, tegund eldisfisks, smitleiðir, lífsskeið og stærð fiska, smitvarnir stöðvar, flæði búnaðar og starfsfólks/þjónustuaðila milli svæða, hvíldartíma og aðskilnað kynslóða. Einnig eru tekin til greina áhrif og íþynging mögulegra úrræða, þar sem vegið er á milli efnahagslegra og rekstrarlegra afleiðinga annars vegar og smithættu hins vegar.
MAST getur, að undangengnu mati, ákveðið ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til að hindra útbreiðslu nýrnaveiki, þ.m.t. skilgreint smitsjúkdómasvæði og takmarkað flutning lifandi eldisfiska milli þeirra, gert kröfur um smitvarnir við flutning lifandi fisks, útbúið reglur um þrif og sótthreinsun á búnaði og flutningstækjum, gert kröfu um tíðari heilbrigðisheimsóknir og markvissa sýnatöku, farið fram á aðskilnað milli kynslóða og takmörkun á samnýtingu báta og búnaðar.