Fara í efni

Mikil neysla framhaldsskólanema á orkudrykkjum gefur tilefni til að takmarka aðgengi

Áhættumatsnefnd hefur að beiðni Matvælastofnunar rannsakað hvort neysla orkudrykkja, sem innihalda koffín, hafi neikvæð áhrif á heilsu ungmenna í framhaldsskólum. Til að meta hvort neysla íslenskra ungmenna geti verið skaðleg fyrir heilsu er stuðst við viðmiðunarmörk, sem Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) hefur sett, fyrir annars vegar svefn og hins vegar hjarta- og æðakerfið. Mörkin fyrir hjarta-og æðakerfið eru mishá eftir því hvort um ræðir einstaklinga undir 18 ára aldri eða 18 ára og eldri.

Niðurstaða nefndarinnar er að neysla íslenskra ungmenna sé töluvert meiri en sést hefur í erlendum rannsóknum. Framboð, aðgengi og markaðssetning orkudrykkja hérlendis virðist skila sér í því að neysla íslenskra framhaldsskólanema sé meiri en æskilegt er. Niðurstöður nefndarinnar gefa til kynna að takmarka þurfi aðgengi ungmenna að orkudrykkjum t.d. innan veggja skólanna og á vegum íþróttahreyfinganna og minnka þannig neikvæð áhrif koffíns á heilsu þeirra.

Helstu niðurstöður eru:

  • Neysla íslenskra ungmenna á orkudrykkjum, sem innihalda koffín, er með því mesta sem þekkist í Evrópu og er vægi orkudrykkja í heildarkoffínneyslu íslenskra ungmenna mun meira en sést í sambærilegum  erlendum rannsóknum.
  • Meira en helmingur framhaldsskólanema neytir orkudrykkja einu sinni í viku eða oftar. Tíundi hver framhaldsskólanemi undir átján ára og einn af hverjum fimm yfir átján ára aldri, neytir orkudrykkja daglega.
  • Koffínneysla hjá um þriðjungi nemenda á aldrinum 16-17 ára, sem drekka orkudrykki, er yfir viðmiðunarmörkum sem eru talin hafa neikvæð áhrif á svefn. Hátt í helmingur 18-20 ára ungmenna, sem drekka orkudrykki, innbyrða koffín daglega yfir þeim mörkum. Til samanburðar innbyrða aðeins 5-7% yngri ungmenna (<18 ára) og 10% eldri ungmenna(>18 ára), sem ekki drekka orkudrykki, koffín yfir þessum mörkum.
  • Það er sterk neikvæð fylgni milli neyslu framhaldsskólanema á orkudrykkjum og svefns, sem lýsir sér í því að þau sem neyta mikils magns orkudrykkja eiga erfiðara með að sofna. Mjög hátt hlutfall þeirra segist sofa lítið (minna en 6 tíma á sólarhring).
  • Áhættumat sýnir að a.m.k. 10-12% yngri ungmenna (<18 ára), sem neyta orkudrykkja, innbyrða koffín yfir þeim öryggismörkum fyrir hjarta- og æðakerfið sem EFSA ráðleggur að séu örugg fyrir börn, eða 3 mg/kg líkamsþyngdar á dag. Til samanburðar innbyrða 1-2% ungmenna, sem ekki neyta orkudrykkja, koffín yfir þessum mörkum.
  • Þau ungmenni (<18 ára) sem innbyrða mest koffín, innbyrða tvöfalt til fjórfalt það magn sem EFSA leggur til sem öryggismörk fyrir koffíninntöku fullorðinna, eða 3 mg/kg líkamsþyngdar á dag.
  • Langtíma neysla á miklu magni (yfir 3 mg/kg líkamsþyngdar á dag) af koffíni getur valdið miklu álagi á hjarta- og æðakerfið.
  • Samanburður við skýrslu áhættumatsnefndar frá 2020 um koffínneyslu grunnskólanema  (8.-10. bekk) leiðir í ljós að neysla orkudrykkja (2x í viku eða oftar) eykst línulega eftir aldri, úr 10% fyrir 13 ára í 46% fyrir 18-20 ára. Um 40-70% ungmenna í 8.-10. bekk hafa fengið orkudrykki gefins í tengslum við íþróttir eða hópastarf samanborið við 10% framhaldsskólanema. Svo virðist sem orkudrykkjum sé markvisst haldið að grunnskólabörnum og þar sem koffín er vanabindandi efni veldur þetta áhyggjum m.t.t. mögulegra neikvæðra heilsuáhrifa til langs tíma.
  • Óheft aðgengi ungmenna (<18 ára) að orkudrykkjum í skólum, í hópastarfi og við íþróttaiðkun er ekki til þess fallið að draga úr neyslu þessara drykkja. Áhættumatið sýnir að framboð, aðgengi og markaðssetning orkudrykkja hérlendis virðist skila sér í því að neysla íslenskra framhaldsskólanema sé meiri en æskilegt er. Neyslan hafi neikvæð áhrif á svefn, óháð andlegri líðan þeirra. Hún sé yfir því magni sem getur valdið hækkun á blóðþrýstingi og þar með auknu álagi á hjarta- og æðakerfið.  

Áhættumatsnefnd (ÁN) á sviði matvæla, fóðurs, áburðar og sáðvöru var stofnuð 2019.

Í ljósi aukins framboðs og neyslu íslenskra ungmenna á orkudrykkjum óskaði Matvælastofnun eftir því að ÁN gerði magnbundið mat á því hversu mikið af koffíni er líklegt að ungt fólk innbyrði í gegnum drykkjarvörur og hvort neyslan hafi neikvæð áhrif á heilsu ungmennanna.

Matís var fengið til að taka að sér verkefnastjórn fyrir áhættumatið og vinna með ÁN.

Rannsóknir & greining framkvæmdi könnunina, sem nær m.a. yfir neyslu ungmenna í framhaldsskólum (16-20 ára), eins og þau hafa gert undanfarin ár. Bætt var við sérstökum spurningum í könnunina, til að meta nánar magn koffíns sem ungmennin neyta. Þessi neyslukönnun er sú fyrsta sinnar tegundar hérlendis þar sem hægt er að magngreina koffínneyslu ungmenna á þessum aldri.  Matið er því einnig mikilvægt alþjóðlega til að meta áhættu af koffínneyslu barna og ungmenna.

Tölfræðiúrvinnsla gagnanna var í höndum ÁN og voru niðurstöðurnar bornar saman við hliðstæðar rannsóknir í Evrópu og Bandaríkjunum.

Áhættumatsnefnd 
Matvælastofnun

Frekari upplýsingar vegna áhættumatsins: Ásta Heiðrún E. Pétursdóttir, Matís

Tengiliður Matvælastofnunar: Katrín Guðjónsdóttir, Fagsviðsstjóri

Sérfræðingar ÁN sem unnu að gerð skýrslunnar:

  • Charlotta Oddsdóttir, Tilraunastöð HÍ í meinafræði að Keldum
  • Helga Gunnlaugsdóttir,  Orkídea & gestaprófessor við Matvæla- og næringarfræðideild HÍ
  • Jóhanna Eyrún Torfadóttir, Embætti Landlæknis
  • Jóhannes Sveinbjörnsson, Landbúnaðarháskóla Íslands
  • Rafn Benediktsson, Heilbrigðisvísindasvið HÍ
  • Þórhallur Ingi Halldórsson, Matvæla- og næringarfræðideild HÍ, sá um tölfræðiútreikninga

 

 

Getum við bætt efni síðunnar?