Innri úttektir á opinberu eftirliti með matvælum, fóðri, dýraheilbrigði, dýravelferð og plöntuheilbrigði. Samantekt á niðurstöðum úttekta 2025.
Matvælastofnun starfrækir kerfi fyrir innri úttektir á opinberu eftirliti með matvælum, fóðri, heilbrigði og velferð dýra. Reglugerð um opinbert eftirlit gerir kröfu um að slíkar úttektir séu framkvæmdar árlega og með skipulögðum hætti. Gefnar eru út árlegar áætlanir um innri úttektir þar sem úttektarþegi er tilgreindur og umfangi og markmiðum lýst. Langtíma úttektaáætlun til margra ára (LÚMA) byggir á áhættumati á framkvæmd eftirlits og lýsir áætlun um áherslur og efni innri úttekta á fimm ára tímabili. Nánari upplýsingar um innri úttektir, úttektakerfi og áætlanir eru á vefsíðu Matvælastofnunar. Úttektirnar eru framkvæmdar samkvæmt skráðu verklagi sem gefið er út í gæðahandbók Matvælastofnunar.
Á árinu voru framkvæmdar tvær úttektir á eftirliti Matvælastofnunar en einni þurfti að fresta um ótilgreindan tíma.
Gerðar eru kröfur um úrbætur þegar ósamræmi greinist við úttektarviðmið. Þá eru jafnframt lögð fram tilmæli um atriði sem mættu betur fara.
Eftirlit með aukaafurðum dýra (ABP) sem fellur til í fiskeldi
Úttektin var framkvæmd með skjalaskoðun og samtölum við starfsmenn sem koma að því eftirlitskerfi sem var til skoðunar.
Heildarútkoma
Áætlanir, skipulag eftirlits og markmið
Eftirlit í fiskeldi og með ABP vinnslum fellur undir LEMA og skal því vera áhættumiðað. Áhættumat liggur ekki fyrir fyrir eftirlit með fisksjúkdómum og velferð í fiskeldi né ABP vinnslur. Eftirlit með ABP sem fellur til í fiskeldi hefur verið bundið við leyfisúttektir en reglubundið eftirlit hefur ekki verið skipulagt. Árangurstengd markmið og mælikvarðar hafa ekki verið skilgreind og sannprófun hefur því ekki verið gerð á árangri eftirlits. Rafrænn samræmdur gagnagrunnur fyrir eftirlitsskýrslur MAST er ekki til staðar og skýrslur unnar og vistaðar á ólíkan hátt (heilbrigði og velferð eldisfiska í málakerfi og ABP í Ísleyfi).
Framkvæmd eftirlits og skráð verklag
Leyfisúttektir fyrir pramma sem meðhöndla ABP í fiskeldi hafa staðið yfir síðustu tvö ár.. Úttektirnar eru framkvæmdar á grundvelli skráðs verklags sem gefið hefur verið út í gæðahandbók MAST (LBE-236, GAT-076, VLY-001). Verklagið þarf að yfirfara og uppfæra lítillega. Vinnulýsingu um eftirlit (VLY-002) þarf að uppfæra til að tryggja að verklagið nái einnig til eftirlits með ABP. Skilyrt leyfi voru veitt ef frávik voru skráð í úttektum. Frávikum var fylgt eftir og ótímabundið leyfi veitt þegar frávik höfðu verið lagfærð. Gott samræmi er á milli skoðana. Reglubundið eftirlit hefur ekki verið skipulagt og óljóst hvaða starfsmenn munu framkvæma það til viðbótar við sérgreinadýralæknir ABP-mála.
Þjálfun starfsmanna og búnaður
Sérgreinadýralæknar sem rætt var við í úttektinni fengu bóklega og verklega starfsþjálfun af hálfu reyndra starfsmanna. Þjálfunin hefur að mestu verið skjalfest í hæfnistjórnunarkerfi MAST (CCQ). Starfsmenn sem eru staðsettir á svæðum þar sem fiskeldi er að mestu stundað hafa fengið einhverja þjálfun varðandi ABP mál. Mat á frekar þjálfunarþörf þeirra eða annarra sem mögulega kæmu að þessu eftirliti hefur ekki farið fram. Starfsmenn telja sig búa yfir þeim búnaði sem þarf til skipulagningar og framkvæmd eftirlits. Verklag á eftir að skjalfesta betur (einkum eftirlit sérgreinadýralækna) og gagnagrunn vantar fyrir skýrslugerð þess eftirlits eins og þegar hefur verið nefnt.
Hlutverk og samstarf deilda
Deildir fiskeldis og AA eru báðar tiltölulega nýstofnaðar og eru að móta sín störf. Viðmælendur töldu sig þekkja hlutverk sitt og sinnar deildar vel og það vera nokkuð skýrt. Samstarf, samskipti og upplýsingaflæði á milli deilda er gott en það hefur ekki verið formfest á neinn hátt. Starfslýsingar þeirra sem rætt var við liggja ýmist ekki fyrir eða eru úreltar. Vinna við gerð og endurskoðun starfslýsinga stendur yfir. Verklag MAST við gerð og vistun starfslýsinga þarfnast endurskoðunar en úrbótakrafa þar um var sett fram í innri úttekt 2023-01.
Sett var fram krafa um úrbætur í tveimur liðum vegna ósamræmis og hefur þeim að hluta verið lokað. Annað atriðið er enn á tímafresti. Þá voru sett fram tilmæli til úrbóta í sex liðum.
Eftirlit með kjötvinnslum
Úttektin var framkvæmd með skjalaskoðun og samtölum við valda starfsmenn, auk þess var farið í eftirlitsferð á vettvang með eftirlitsmanni.
Heildarútkoma
Leyfisveitingar
Umsókn um leyfi fyrir kjötvinnslu er í þjónustugátt (4.15). Starfsmenn þekkja verklagið og hlutverk sitt við móttöku og úrvinnslu umsókna. Afgreiðsla skilyrtra leyfa er allajafna innan tímamarka en tafir geta átt sér ýmsar skýringar.
Löggjöf, skráð verklag og gagnagrunnar
Eftirlitshandbók fyrir matvæli úr dýraríkinu liggur til grundvallar við framkvæmd eftirlits. Efni hennar endurspeglar á ítarlegan hátt kröfur löggjafar sem ekki hafa tekið miklum breytingum á síðustu árum. Þrátt fyrir það er þörf á endurskoðun handbókarinnar og hefur sú vinna hafist að einhverju marki og verður tengd upptöku á nýju eftirlitskerfi.
Reglugerð nr. 331/2005 um kjöt og kjötvörur er í gildi en ekki vísað til hennar í eftirlitshandbók.
Starfslýsingar, hlutverk og þjálfun
Kröfur um úrbætur á verklagi við gerð starfslýsinga hjá stofnuninni hafa verið settar fram í fyrri innri úttektum en ekki hefur verið brugðist við þeim. Endurskoða þarf verklag og vistun skjalanna. Unnið er að gerð starfslýsinga fyrir starfsmenn í matvælaeftirliti.
Þekking starfsmanna og stjórnenda (sem rætt var við) á verklagi og fyrirkomulagi þjálfunar starfsmanna var almennt góð. Unnt var að sannreyna þjálfun matvælaeftirlitsmanna sem skráð hefur verið í hæfnistjórnunarkerfi MAST en utanumhald og skráningu verklegrar þjálfunar þarf að bæta. Vinnubrögð eru ekki fyllilega í samræmi við skráð verklag.
Matvælaeftirlitsmenn og fagsviðsstjórar sem rætt var við þekkja allir sitt hlutverk og ábyrgð. Meiri óskýrleiki þykir ríkja í hlutverkum og ábyrgð á milli sviðsstjóra og deildarstjóra.
Áætlanir og skipulagning eftirlits
Gildistími síðustu landsbundinnar eftirlitsáætlunar til margra ára (LEMA) var 2023-2025. Skjalið liggur til grundvallar við skipulagningu eftirlits en óljóst er hvernig staðið verður að gerð nýrrar áætlunar. Þá er um leið óljóst hvort og þá hvaða markmið verða sett fyrir eftirlit á komandi misserum.
Skipulagning eftirlits fer fram innan hvers umdæmis sem er undir stjórn héraðsdýralæknis. Kjötvinnslum í SA umdæmi er sinnt frá SV umdæmi. Í SV umdæmi (sem flestir eftirlitsmenn matvæla tilheyra) sér ákveðinn starfsmaður á tveggja ára fresti um að endurúthluta starfsstöðvum á eftirlitsmenn. Hver og einn eftirlitsmaður skipuleggur sitt daglega eftirlit.
Framkvæmds eftirlits (undirbúningur, framkvæmd og eftirfylgni)
Á grundvelli þess sem skoðað var í úttektinni er undirbúningur, framkvæmd og eftirfylgni í samræmi við fyrirhugað fyrirkomulag og faglega framkvæmt.
Skýrsluskoðun og samtöl í úttektinni gáfu til kynna að fremur fátítt er að alvarleg frávik séu dæmd eða að frávik rati í slíkan dóm vegna þess að ekki er brugðist við.
Þvinganir og refsingar
Starfsmenn sem rætt var við þekkja allir verklag MAST varðandi beitingu þvingana en fátítt er að farið sé í slík mál þar sem fyrirtæki bregðast alla jafna við þeim frávikum sem skráð eru og fátítt að þau verði alvarleg og langvarandi.
Skilvirkni og hentugleiki eftirlitskerfisins
Eftirlitskerfi MAST uppfylla fjölmargar gæðakröfur sem opinberu eftirliti eru settar í reglugerð EB 2017/625 (OCR) þar um. Sum verkefni þessu tengd eru þó og verða stöðug áskorun og má þar nefna faglega þjálfun starfsmanna, samræmingu eftirlits og þau kerfi sem eftirlitið byggir á (eftirlitskerfi og áhættu- og frammistöðuflokkun). Kerfisbundin og skjalfest rýni á niðurstöðum og árangri eftirlits hefur ekki verið innleidd hjá stofnuninni en eftirlitskerfin mega teljast skilvirk að nokkru marki þrátt fyrir það.
Gerðar voru kröfur um úrbætur á tveimur þáttum auk tilmæla til úrbóta í þremur liðum.
Vinna við innleiðingu úrbóta beggja úttekta er þegar hafin og sinnir gæðastjóri MAST eftirfylgni með verkefnum.