Nýfæði eru matvæli eða innihaldsefni matvæla sem framleidd eru með nýjum eða nýstárlegum vinnsluaðferðum og matvæli sem ekki eru hefðbundin neysluvara í Evrópu.
Á síðustu áratugum hafa orðið miklar
breytingar á framleiðslu matvæla. Nú eru til aðferðir sem menn hefðu
ekki getað látið sig dreyma um í upphafi 20. aldar, t.d. að erfðabreyta
plöntum og dýrum, búa til hitaeiningasnauða fitu með því að hengja
fitusýrur á sykrusameindir, nota háþrýstitækni og geislun til að
rotverja matvæli og svo mætti lengi telja. Einnig flyst mikið af
framandi matvælum til Vesturlanda frá öðrum heimshlutum.
Nýfæði (Novel foods) er samheiti yfir matvæli og innihaldsefni
matvæla sem ekki hafa áður verið á boðstólum á Vesturlöndum. Nýfæði
getur verið matvæli sem framleidd eru með nýjum aðferðum, t.d.
erfðabreytt matvæli og matvæli sem Vesturlandabúar hafa ekki áður
neytt, svo sem telauf eða ávextir sem eru okkur framandi en eru vel
þekktir í öðrum heimshlutum. Lengi vel giltu mismunandi reglur um slík
matvæli í Evrópu en árið 1997 voru þær samræmdar með reglugerð
Evrópusambandsins um nýfæði.
Samkvæmt reglugerðinni þarf að sækja um
leyfi til fyrstu markaðssetningar og dreifingar á nýfæði. Opinberar
matvælastofnanir og/eða heilbrigðisyfirvöld meta umsóknina m.t.t. hvort
nýfæðið sé samsvarandi einhverju sem þegar er á markaði. Ef svo er
ekki er kannað hvort það kunni að vera skaðleg heilsu manna. Segja má
að nýfæði sé aðeins stig í lengra ferli matvæla og innihaldsefna því
þegar búið er að veita leyfi fyrir markaðssetningu á nýfæði eru
viðkomandi matvæli ekki lengur nýfæði, þ.e. a. s. ekki þarf að sækja
tvisvar um leyfi til markaðssetningar á sömu vöru. Í aldanna rás hefur
reynslan skorið úr um hvaða matvæli er óhætt að borða og hver ekki, en
með breyttum viðhorfum til þáttar mataræðis í heilsufari manna þykir
eðlilegt að skoða ný og nýstárleg matvæli áður en þau koma á markað í
fyrsta sinn. Nýfæðið hefur því sérstöðu meðal matvæla því aldrei áður
hafa ný matvæli verið metin á þennan hátt áður en þau eru sett á
markað.
Margar umsóknir um nýfæði liggja nú
fyrir hjá Evrópusambandinu, en umsóknarferlið tekur langan tíma þar sem
sérfræðingar í öllum aðildarríkjum fá að skoða umsóknirnar og segja
álit sitt á þeim. Nokkur dæmi um matvæli og innihaldsefni matvæla sem
hafa verið markaðssett sem nýfæði í Evrópuríkjum eru Lactobacillus GG,
guarana, grænt te, ostar sem framleiddir eru með ensímum úr
erfðabreyttum örverum og tómatsósa úr erfðabreyttum tómötum. Eina
dæmið um umsókn sem hefur verið hafnað hjá Evrópusambandinu er notkun
sætuefnisins Stevia í matvæli.
Blöndun erfðaefnis með hefðbundnum
kynbótum hefur löngum tíðkast í landbúnaði og húsdýrarækt og þar með
matvælaframleiðslu. Slík erfðablöndun þykir sjálfsögð og eðlileg og
matvæli sem framleidd eru úr kynbættum afurðum teljast ekki
erfðabreytt. En blöndun erfðaefnis með aðferðum hefðbundinna kynbóta
getur aðeins átt sér stað innan tegunda. Með erfðatækni er hins vegar
hægt að færa erfðaefni milli óskyldra tegunda og erfðabreytingarnar eru
markvissar, þ.e. hægt er að flytja inn í lífveru aðeins þann eiginleika
sem sóst er eftir.
Erfðabreytt matvæli sem koma á markað í
fyrsta sinn eru nýfæði og sækja þarf um leyfi til markaðssetninga þeim
eins og öðru nýfæði. Samkvæmt reglugerð Evrópusambandsins um nýfæði
skal meta hvort matvælin geta verið skaðleg fyrir neytendur áður en
markaðssetning er leyfð.
Á Íslandi gilda engar reglur um nýfæði.
Fræðslupistill um nýfæði
Novel foods hjá Evrópusambandinu