Leiðbeiningar um
hagnýtingu og markaðssetningu ölkelduvatns
Leiðbeiningar
þessar eru unnar í samræmi við reglugerð nr. 405/2004 um náttúrulegt ölkelduvatn
og átappað lindarvatn. Þær eru einkum ætlaðar þeim er hyggjast pakka slíku
vatni í neytendaumbúðir. Einnig verður fjallað lítillega um átappað vatn
almennt og leitast við að skýra þann mun sem er á neysluvatni annars vegar og
hins vegar svokölluðu ölkelduvatni. Leiðbeiningum þessum er ætlað að veita
upplýsingar um þá löggjöf sem í gildi er hér á landi um drykkjarvatn, hvaða
kröfur eru gerðar af hálfu opinberra aðila til framleiðenda matvæla og hvað
þurfi að liggja fyrir þannig að unnt sé að fá viðurkenningu yfirvalda á
ölkelduvatni. Það getur tekið langan tíma að afla slíkrar viðurkenningar þar
sem ýmis gögn þurfa að liggja fyrir um gæði og stöðugleika vatnsins. Því er
mikilvægt að hugað sé tímanlega að lögum og reglum og ýmsum kröfum um
ölkelduvatn. Sjá reglugerð um ölkelduvatn.
Hvað einkennir
mismunandi "tegundir" vatns?
Grunnvatn: Er
vatn sem rennur neðanjarðar í samfelldu lagi og fyllir að jafnaði allt samtengt
holrúm í jörðinni með rennslisstefnu nærri láréttu.
Yfirborðsvatn: Er
vatn af yfirborði jarðar, sem nota má til neyslu ef það uppfyllir ákveðnar
gæðakröfur.
Neysluvatn: Er
vatn, í upprunalegu ástandi eða eftir meðhöndlun, sem notað er til drykkjar,
við matargerð og í matvælafyrirtækjum. Hitaveituvatn telst ekki neysluvatn.
Lindarvatn: Er
vatn sem berst sjálfrennandi upp á yfirborð jarðar. Það getur verið í
upprunalegu ástandi eða meðhöndlað á ákveðinn hátt, sbr. skilyrði um meðhöndlun
ölkelduvatns.
Ölkelduvatn: Er
vatn sem á upptök sín neðanjarðar og kemur frá einni eða fleiri náttúrulegum
uppsprettum eða borholum. Vatn þetta er frábrugðið öðru neysluvatni að því
leyti að upprunalegt ástand þess og eðli hefur varðveist sökum þess að vatnið á
upptök sín neðanjarðar og er varið fyrir mengun. Breyting á flæði vatnsins skal
ekki hafa áhrif á samsetningu þess, sem skal vera stöðug hvað varðar
einkennandi þætti eins og innihald steinefna, snefilefna og annarra efnisþátta.
Átappað vatn:
Tekur til alls vatns sem ætlað er til drykkjar og er pakkað í neytendaumbúðir,
tilbúið til neyslu. Hér getur ýmist verið um að ræða neysluvatn (spring water)
eða ölkelduvatn (natural mineral water).
Hér á landi er
vatn skilgreint sem matvara skv. lögum nr. 93/1995 um matvæli. Vatn sem ætlað
er til neyslu fellur því undir almenna löggjöf um matvæli, en einnig eru til
sérreglur um vatn. Mikilvægt er að þeir sem hyggjast hagnýta ölkelduvatn til
dreifingar kynni sér eftirfarandi lög og reglugerðir:
Kröfur til
framleiðenda/dreifenda ölkelduvatns
Hver sá er hyggst
hagnýta ölkelduvatn til dreifingar þarf til þess leyfi hlutaðeigandi
heilbrigðisnefndar, að undangenginni staðfestingu Matvælastofnunar (MAST). Þar
sem ölkelduvatn og eftirlit með því fellur undir lög og reglur um
matvælaeftirlit eru jafnframt gerðar sambærilegar kröfur og til annarra
matvælaframleiðenda, t.d. varðandi starfsleyfi. Eins og áður hefur komið fram
er gerð krafa um innra eftirlit í matvælafyrirtækjum og er framkvæmd þess ein
af forsendum fyrir veitingu starfsleyfis. Hlutaðeigandi heilbrigðisnefnd sér um
veitingu starfsleyfis.
Til þess að unnt
sé að markaðssetja vatn sem ölkelduvatn þarf vatnið að uppfylla allar kröfur
sem gerðar eru í reglugerð nr. 405/2004. Hér verður því fjallað sérstaklega um
helstu ákvæði hennar.
Eins og fram
kemur í skilgreiningu á ölkelduvatni er það einkum stöðugleiki í
efnasamsetningu vatnsins og einkennandi upprunalegt ástand þess sem er
mikilvægt og aðgreinir það frá öðru neysluvatni. Rétt er að benda á að
ölkelduvatn má ekki meðhöndla með neinum hætti (t.d. geislun eða sótthreinsun),
en slíkt er með vissum takmörkunum heimilt fyrir neysluvatn. Víða er neysluvatn
hér á landi þess eðlis að það uppfyllir þær kröfur sem settar eru fyrir
ölkelduvatn og getur því fengið viðurkenningu sem slíkt, að undangengnum þeim
rannsóknum sem krafa er gerð um.
Sá er sækist
eftir leyfi til dreifingar á ölkelduvatn þarf að leggja fram gögn um jarðfræði
þess svæðis sem vatnið er tekið á og lýsingu á svæðinu, afmörkun þess og
nákvæma staðsetningu írennslissvæðis (sjá 4. gr.). Þá skal einnig kanna ákveðna
eðlis- og efnafræðilega þætti og gera örverufræðilega úttekt á vatninu. Til að
unnt sé að leggja mat á stöðugleika vatnsins og áhrif árstíða (veðurfars) á
samsetningu þess skulu niðurstöður slíkra mælinga fyrir a.m.k. 1-2 ár liggja
fyrir. Óheimilt er að sótthreinsa eða meðhöndla ölkelduvatn á annan hátt, nema
með eðlisfræðilegum aðferðum sbr. 6. gr. Rétt er að taka fram að það er alfarið
á ábyrgð framleiðanda/dreifanda að afla þeirra gagna og niðurstaðna sem óskað
er eftir. Eins og fyrr segir er gerð krafa um innra eftirlit skv. reglugerð
522/1994, en það eru heilbrigðisnefndir á hverjum stað sem sinna opinberu
eftirliti. Gerðar eru ákveðnar kröfur til þess búnaðar sem notaður er við
meðhöndlun vatnsins. Í viðauka reglugerðarinnar má finna skilyrði fyrir
sérmerkingu umbúða, þ.e. þau skilyrði sem vatnið þarf að uppfylla til að unnt
sé að merkja umbúðir vatnsins á þann hátt sem þar kemur fram.
Útflutningur á
vatni
Vegna útflutnings
á vatni þarf að byrja á því að skilgreina vöruna, þ.e. á hún að fara á markað
sem neysluvatn (t.d. "spring water") eða sem ölkelduvatn
("natural mineral water"). Þegar það liggur fyrir er næsta skref að
kynna sér þær reglur sem við eiga hverju sinni. Það er einkum mikilvægt að
kynna sér löggjöfina í innflutningslandinu. Reglur um átappað vatn geta verið
mjög mismunandi milli ríkja. Reglur hér á landi eru að mestu byggðar á
tilskipunum Evrópusambandsins og því ætti viðurkenning af hálfu opinberra
yfirvalda hér á landi skv. reglugerð um náttúrulegt ölkelduvatn og átappað
lindarvatn ásamt birtingu á vöruheiti í stjórnartíðindum ESB (sbr. 3. gr. 405/2004)
að auðvelda markaðssetningu innan Evrópska efnahagssvæðisins. Fyrir önnur ríki
geta viðkomandi sendiráð að öllum líkindum veitt upplýsingar um löggjöf á þessu
sviði.
Útflutningur á
ölkelduvatni*
Eftirfarandi gögn
þurfa að liggja fyrir áður en sótt er um leyfi til heilbrigðisnefndar:
Upplýsingar um
jarð- og vatnsfræðilega þætti þess svæðis, þar sem hagnýta á ölkelduvatnið,
sbr. 1. tl. 4. greinar.
Eðlis- og
efnafræðilegar niðurstöður, s.s. rennslishraði, leiðni, hitastig og sýrustig
sbr. 2. tl. 4. greinar.
Niðurstöður
örverumælinga sbr. 3. tl. 4. geinar
Efnainnihald
vatnsins skal ekki fara yfir þau mörk sem sett eru í viðauka 2 við
reglugerðina.
Mælingar á
eftirfarandi þáttum í 1-2 ár gefa góða vísbendingu um stöðugleika vatnsins:
Leifar þurrefnis, kalk (Ca), súlföt (SO4), natríum (Na), kalíum (K), magnesíum
(Mg), klóríð (Cl), kísiltvíoxíð (SiO2), nítrat (NO3).
Eins og áður
hefur komið fram skal sótt um leyfi til hagnýtingar ölkelduvatns til
hlutaðeigandi heilbrigðisnefndar, sem veitir leyfi að undangenginni samþykkt MAST.
Leyfi er veitt til tveggja ára í senn og skal heilbrigðisnefnd auglýsa
leyfisveitinguna í Lögbirtingablaðinu. Að því loknu og að fenginni beiðni
umsækjanda sér MAST um að nauðsynlegum gögnum verið komið til birtingar á
vöruheiti í stjórnartíðindum Evrópusambandsins. Mikilvægt er að
heilbrigðisnefndir tilkynni til MAST þegar tilkynning um leyfisveitingu fer til
birtingar í Lögbirtingablaðinu.