Yfirlit
Inngangur
Hefðbundin ráð við fæðuofnæmi ganga út á að forðast ofnæmisvakann, þ.e.a.s. þau matvæli sem innihalda hann og hindra þannig ofnæmisviðbrögð eða jafnvel ofnæmislost. Til að vernda heilsu neytenda sem þjást af fæðuofnæmi eða –óþoli er því mikilvægt að tryggja að neytendur fái afar ítarlegar upplýsingar um samsetningu matvæla.
Algengustu fæðuofnæmisvaldarnir eru mjólk, egg, soja, jarðhnetur og hveiti en ofnæmisvakarnir, sem í þeim eru, finnast jafnframt í margvíslegum unnum matvælum sem innihalda þessi matvæli sem hráefni eða afurðir úr þeim. Það getur verið vandasamt fyrir neytendur að átta sig á ofnæmisvakan í matvælum ef merkingar eru ekki skýrar og staðlaðar.
Í dag hafa 14 algengustu fæðuofnæmis- og fæðuóþolsvaldarnir verið skilgreindir. Í reglugerð nr. 503/2005 um merkingu matvæla er að finna lista (í viðauka 4) yfir matvæli sem skylt er að merkja með skýrum hætti á umbúðum. Það ber að hafa í huga að merkingar ofnæmis- og óþolsvalda eru oft einu upplýsingarnar sem neytendur með ofnæmi eða óþol hafa til að ákveða hvað þeir eiga að forðast eða velja.
Samkvæmt 13.gr. reglugerðar nr. 503/2005 um merkingu matvæla skulu öll innihaldsefni sem notuð eru í framleiðslu matvæla og eru tilgreind í viðauka 4, koma skýrt fram í innihaldslýsingu.
|
Listi yfir ofnæmis- og óþolsvalda
Þessi listi sýnir algengustu fæðuofnæmis- og óþolsvaldana, skv. viðauka 4, sem eiga ávallt að vera merktir jafnvel þó að þeir,eða afurðir úr þeim, séu í mjög litlu magni í matvælunum.
- Korn sem inniheldur glúten: Hveiti, rúgur, bygg, hafrar, spelt, taumhveiti (kamut) eða blendingar þeirra og afurðir úr þeim.
- Krabbadýr og afurðir úr þeim. Dæmi: humar, rækjur, krabbar.
- Egg og afurðir úr þeim.
- Fiskur og fiskafurðir.
- Jarðhnetur og afurðir úr þeim.
- Sojabaunir og afurðir úr þeim.
- Mjólk og mjólkurafurðir (þ.m.t. laktósi).
- Hnetur: Möndlur, heslihnetur, valhnetur, kasúhnetur, pekanhnetur, parahnetur, pistasíuhnetur, goðahnetur og queensland hnetur (Macadamia hnetur) og afurðir þeirra.
- Sellerí og afurðir úr því.
- Sinnep og afurðir úr því.
- Sesamfræ og afurðir úr þeim.
- Brennisteinsdíoxíð og súlfít: Yfir 10 mg í hverju kg eða lítra og gefið upp sem SO2.
- Úlfabaunir (Lúpína) og afurðir úr þeim.
- Lindýr og afurðir úr þeim. Dæmi: Ostrur, smokkfiskur, kræklingur, hörpudiskur.
Neytendur þurfa að hafa í huga að þessi listi er ekki tæmandi fyrir matvæli sem geta valdið ofnæmi eða óþoli en inniheldur þó algengustu ofnæmis- og óþolsvalda sem vitað er um í dag.
|
Skyldumerkingar vegna ofnæmis- og óþolsvalda
Skylt er að merkja innihaldsefni
Innihaldslýsing er listi yfir innihaldsefni þar sem koma fram öll hráefni, aukefni og önnur efni sem notuð eru við framleiðslu matvæla. Innihaldslýsing á að veita góðar upplýsingar um samsetningu vörunnar. Það er skylt að merkja öll innihaldsefni í matvælum en frá því eru þó undantekningar. Þessar undantekningar gilda samt sem áður ekki um ofnæmis- og óþolvalda eða afurðir þeirra sem koma fram í viðauka 4.
Öll innihaldsefni skal tilgreina eftir minnkandi magni eins og þau eru notuð við framleiðslu vörunnar. Engar undantekningar gilda fyrir ofnæmis- og óþolsvalda eða afurðir úr þeim ! |
Það er ekki nóg að merkja innihaldsefni með flokksheiti
Samkvæmt 11. gr. reglugerðar um merkingu matvæla er heimilt að nota flokksheiti fyrir ákveðin hráefni, t.d. öll krydd sem vega minna en 2% af þyngd matvælanna má merkja í innihaldslýsingu sem „krydd“ eða „kryddblanda“ án þess að það komi fram hvaða krydd er notað. Fyrir hreinsaðar olíur, aðrar en ólífuolíu, má t.d. merkja með „jurtaolía“.
Þetta gildir hins vegar ekki ef innihaldsefni í matvælunum eru á lista yfir ofnæmis- og óþolsvalda. Þá þarf að merkja bæði flokksheiti og uppruna efnisins sérstaklega.
Dæmi:
Ef sterkja er innihaldsefni í matvöru sem innihalda glúten, þá þarf að merkja á skýran hátt hvaðan sterkjan kemur, þannig að sé hún unnin úr hveiti, þá þarf það að koma fram í innihaldslýsingu.
| Rétt merking: Hveitisterkja eða sterkja (úr hveiti) |
Ef sellerí er innihaldsefni í kryddi eða kryddblöndu í matvöru, þarf að koma fram að sellerí sé í vörunni þrátt fyrir að kryddið eða kryddblandan sé undir 2% af þyngd matvörunnar.
| Rétt merking: Krydd (sellerí) eða kryddblanda (inniheldur sellerí) |
Ef jurtaolía er samsett úr mismunandi olíum og ein eða fleiri olíur eru unnar úr ofnæmis- og óþolvaldandi hráefnum, þá þarf að taka fram hvaða jurtaolíur eru notaðar. Sé t.d. olían unnin úr jarðhnetum eða sesam, þarf það ávallt að koma fram. Slík merking þarf þó ekki að koma fram þegar fullhreinsað sojaolía er notuð (sjá kafla: Afurðir úr ofnæmis- og óþolvöldum sem eru undanþegnar skyldumerkingu).
| Rétt merking: jurtaolíur (m.a. jarðhnetu- og sesamolía, …) |
Þegar glysheiti eða vöruheiti er notað í innihaldslýsingu
Sum vöruheiti eða glysheiti hafa í daglegum samskiptum öðlast stöðu innihaldsefna. Vöruheitið „Tahini“, til að mynda, er þekkt alþjóðlega sem eitt af aðalhráefnunum í Hummus og öðrum skyldum réttum og matvælum. Þar sem Tahini er gert úr sesamfræjum þarf það að koma skýrt fram í innihaldslýsingu.
Stundum eru svona vörur með alþekktu vöruheiti samsettar úr fleiri en einu hráefni. Til að mynda marsipan er úr möndlum, sykri og öðrum efnum. Ef marsipan er notað áfram sem hráefni, t.d. í súkkulaði, þá þarf það að koma skýrt fram í innihaldslýsingu. Í þessu tilviki gildir merking um samsett innihaldsefni (sjá kafla: Samsett innihaldsefni).
Það má nota þekkt eða viðurkennd vöruheiti í innihaldslýsingum þar sem hægt er að bæta við ofnæmis- eða óþolsvalda í sviga þar á eftir.
Rétt merking:
Tahini (sesam), Couscous (úr hveiti), o.s.frv.
Ef varan er samsett:
Marsipan (möndlur, sykur...), Satay sauce (jarðhnetur, kókosmjólk, sykur…) o.s.frv.
|
Merking aukefna
Það er ekki nóg að merkja aukefni með flokksheiti og E-númeri eða sérheiti
Það er ekki nóg að merkja aukefni með flokksheiti og E-númeri eða sérheiti, ef það á uppruna sinn að rekja til ofnæmis- eða óþolsvalda. Uppruna bindiefnisins lesitín þarf t.d. að merkja sérstaklega.
Ekki er nóg að merkja: bindiefni (E 322) eða bindiefni (lesitín).
Í þessu tilviki þurfa neytendur að fá upplýsingar um uppruna efnisins, þ.e.a.s.. hvort bindiefnið lesitín sé úr soja eða eggjum.
| Rétt merking: Bindiefni (sojalesitín) eða bindiefni (eggjalesitín) |
Merking Brennisteinsdíoxíð og súlfít
Það er ekki nóg að merkja brennisteinsdíoxíð og súlfít með E-númeri
Brennisteinsdíoxíð og súlfít eru oft notað sem rotvarnarefni eða þráavarnarefni í matvæli eins og þurrkaða ávextir, grænmeti, bragðbætta drykki, áfenga drykki eða sósur.
Það er ekki nóg að merkja aukefni brennisteinsdíoxíð (E 220) eða súlfít (E 221 – 228) eingöngu með flokksheiti og E-númeri. Ef magn þessara rotvarnarefna fer yfir 10 mg/kg (reiknað sem SO2), þá þarf að koma fram sérheiti, s.s. brennisteinsdíoxíð eða súlfít. Aukalega má koma fram að varan “inniheldur súlfít”.
Ekki nóg að merkja: rotvarnarefni (E 220)
| Rétt merking: Rotvarnarefni (Brennisteinsdíoxíð) eða rotvarnarefni (súlfít) |
Þar að auki má merkingin „inniheldur súlfít” koma fram á vörunni.
|
Þegar innihaldslýsing er óþörfFyrir vörur eins og brennd og óbrennd vín og drykkjavörur sem innihalda meira en 1,2% alkóhól er innihaldslýsing skv. 9. gr. reglugerðar um merkingu matvæla óþörf. Ef varan inniheldur ofnæmis- eða óþolsvalda, eins og t.d. súlfít, þá þarf það að koma fram sbr. 13. gr. sömu reglugerðar með orðinu „inniheldur“.
| Rétt merking: „Inniheldur brennisteinsdíoxíð“ eða „Inniheldur súlfít”. |
Samsett innihaldsefni
Matvælaframleiðendum er skylt að merkja hvað sé í samsettum innihaldsefnum sem notuð eru í matvæli. Samsett innihaldsefni má merkja undir eigin heiti í innihaldslýsingu ef jafnframt fylgir innihaldslýsing efnanna. Nokkrar undantekningar gilda þar en í innihaldslýsingu þurfa samt sem áður að koma fram öll innihaldsefni sem eru á lista yfir ofnæmis- og óþolvalda óháð magni. Aðeins þannig geta neytendur fylgst með því hvaða ofnæmisvaldandi hráefni eru notuð í samsett matvæli, t.d. í kjötbollur, kökur, sósur og tilbúna rétti.
Dæmi: Samloka með rækjusalati
Ef majones er í rækjusalati, þá verður að merkja innihaldsefnin í majonesinu. Í innihaldslýsingu samlokunnar má koma fram rækjusalat sem heiti en innan sviga þarf að koma fram samsetning rækjusalatsins þ.m.t. samsetning majones. Dæmi: Kex með núgatfyllingu Merkingin „gæti innihaldið snefil af“
Þegar mismunandi matvæli eru framleidd í sama rými eða í sömu tækjum matvælafyrirtækis getur verið hætta á að hráefni berist milli vörutegunda með áhöldum, ílátum eða öðrum hætti. Í þessum tilvikum er ekki um að ræða eiginleg hráefni eða innihaldsefni matvæla heldur óviljandi mengun. Skyldumerking samkvæmt reglugerð um merkingu matvæla gildir ekki í þessum tilvikum.
Margir framleiðendur merkja samt vörur sínar þar sem hætta er á krosssmiti (cross-contamination) ofnæmisvalda, eins og t.d. hneta með „gæti innihaldið snefil af hnetum“. Þetta er þó ekki skyldumerking sem þýðir að sum fyrirtæki nota hana en önnur ekki. Hætta á slíkri mengun gæti þó verið sú sama hvort sem merkingin er á vörunni eða ekki.
| Merking: „Gæti innihaldið snefil af ...”. |
Hversu mikið magn ofnæmis- eða óþolsvalda þarf til að orsaka ofnæmiviðbrögð hjá einstaklingum með fæðuofnæmi eða –óþol er afar mismunandi en ljóst er að sumir eru afar viðkvæmir og bregðast við minnsta magni.
Merking óinnpakkaðra matvæla
Sjálfsafgreiðslubar, veitingastaðir, mötuneyti og ýmis konar óinnpakkaður matur
Í reglugerðinni um merkingu matvæla er sagt fyrir um hvernig skuli merkja umbúðir þeirra. Þar kemur jafnframt fram að sá sem selur óinnpökkuð matvæli s.s. brauð, í sjálfsafgreiðslubar (t.d. sælgæti, matvæli í salatbar) eða á veitingahúsum og mötuneytum skal geta veitt sömu upplýsingar um sömu atriði sem skylt er að merkja á innpakkaðan mat.
Ef þessar upplýsingar eru ekki aðgengilegar þurfa neytendur að spyrja. Þar sem erfitt getur verið að nálgast upplýsingar getur þurft að hafa skriflegar upplýsingar t.d. við sjálfsafgreiðslubari á stórmörkuðum.
Mikilvægt er að fólk láti vita um ofnæmi eða óþol þegar það pantar mat, þannig að starfsfólk geti varast ofnæmis- og óþolsvaldandi hráefni og leiðbeint um val á viðeigandi réttum.
Fyrirtæki sem selur óinnpakkaðan mat verður að geta gefið upplýsingar um sömu atriði og skylt er að merkja á innpakkaðan mat. |
Undanþágur frá skyldumerkingu ofnæmis- og óþolvalda
Nokkrar afurðir úr ofnæmis- og óþolvöldum eru undanþegnar skyldumerkingu
Almennt gildir að merkja skuli með skýrum hætti öll innihaldsefni sem eiga uppruna sinn að rekja til ofnæmis- eða óþolsvalda, jafnvel þó að þeir komi fyrir í aðeins örlitlu magni.
Í reglugerðinni kemur þó fram að nokkrar afurðir eins og glúkósasíróp úr hveiti eða byggi eða fiskgelatín, notað sem burðarefni fyrir vítamín eru undanþegnar skyldumerkingu ofnæmis- og óþolvalda vegna þess að ofnæmisvaldarnir hafa verið hreinsaðir og unnir í svo miklum mæli að afar ólíklegt þykir að þeir valdi ofnæmi eða óþoli.
Samt sem áður þurfa þessar afurðir að koma fram í innihaldslýsingu skv. reglugerð um merkingu matvæla.
Það er nóg t.d. að merkja glúkósasíróp í innihaldslýsingu en þarf ekki að taka fram sérstaklega að glúkósasíróp er unnið úr hveiti eða byggi.
| Rétt merking: Glúkósasíróp |
Þessi listi sýnir afurðir sem samkvæmt reglugerð um merkingu matvæla eru undanþegnar ákvæðum um skyldumerkingar.
- Glúkósasíróp unnið úr hveiti (þ.m.t. þrúgusykur)
- Maltódextrín (unnið úr hveiti)
- Glúkósasíróp (unnið úr byggi)
- Fiskgelatín, notað sem burðarefni fyrir vítamín eða karótenóíðblöndur
- Fiskgelatín eða fiskilím, notað sem felliefni í bjór og léttvín
- Fullhreinsuð sojaolía og fita. ATH. með sértakan fyrirvara, sjá viðauka 4 reglugerðar.
- Náttúruleg blönduð tókóferól (E 306), D-alfatókóferól, Dalfatókóferólasetat og D-alfatókóferólsúksínat úr sojabaunum
- Jurtasteról og jurtasterólesterar, unnið úr jurtaolíum sem upprunnar eru úr sojabaunum.
- Jurtastanólester, framleiddur úr jurtaolíusterólum úr sojabaunum
- Laktítól.
- Korn, hnetur, mysa notuð við að framleiða eimi eða etanól úr landbúnaði fyrir brennda drykki og aðra áfenga drykki.
Hver ber ábyrgð á réttum merkingum matvæla?
Matvælafyrirtæki, s.s. framleiðendur, verslanir og veitingastaðir sem framleiða og bera fram matvæli, bera sjálfir ábyrgð á því að fylgja reglum við merkingar og aðra upplýsingagjöf um matvæli sem þau framleiða eða selja. Ef vanmerkt matvæli, sem gætu varðað öryggi neytenda eru í dreifingu, er fyrirtækjunum skylt að taka þau af markaði og upplýsa bæði eftirlitsaðila og neytendur.
Neytendur með ofnæmi eða óþol eru hvattir til að lesa ávallt merkingar á umbúðum, þar sem uppskriftir matvæla geta breyst og merkingar þeirra einnig.
Þegar matvælum er dreift án umbúða, svo sem í mötuneytum eða bakaríum, þarf sá sem selur vöruna eða afhendir hana að geta veitt upplýsingar til neytenda um hvaða hráefni eru í vörunni. Það er líka afar mikilvægt að neytendur viti að þeir hafi þennan rétt á upplýsingum.
Þú hefur rétt að fá þessar upplýsingar!
Ofnæmis- og óþolsvaldarnir þurfa að koma skýrt fram í innihaldslýsingu. Í eftirfarandi dæmi geturðu séð hvar þeir eru.
Fæðuofnæmi og fæðuóþol - fyrir skólamötuneyti
Glútenóþol, hveitiofnæmi og speldi