Almennt um merkingar matvæla

Það er ýmislegt sem hægt er að lesa úr merkingum matvæla. Af innihaldslýsingum er í sumum tilfellum hægt að meta gæði vara með því að skoða hvaða hráefni verið er að nota og í hvaða röð þau eru í innihaldslýsingu. Geymsluþolsmerkingar segja til um hversu lengi er óhætt að geyma vöruna, svo framarlega sem farið er eftir leiðbeiningum um geymslu. Næringargildismerkingar segja til um magn næringarefna og geta hjálpað fólki til að velja hollara fæði.

Hvaða upplýsingar koma fram á umbúðum matvæla?

1. Vöruheiti
2. Innihaldslýsing
3. Magn tiltekinna innihaldsefna eða flokka innihaldsefna
4. Nettóþyngd þegar um er að ræða matvæli í neytendaumbúðum
5. Geymsluskilyrði
6. Geymsluþol
7. Heiti eða fyrirtækjaheiti og heimilisfang framleiðanda, pökkunaraðila eða seljanda með aðsetur á Evrópska efnahagssvæðinu. Heimilisfang er þá gefið upp sem bær, borg eða hérað en auk þess er heimilt að skrá götuheiti, húsnúmer og/eða símanúmer.
8. Upplýsingar um uppruna eða framleiðsluland ef skortur á slíkum upplýsingum gæti villt um fyrir neytandanum hvað varðar réttan uppruna matvælanna.
9. Notkunarleiðbeiningar ef ekki er unnt að nýta matvælin á réttan hátt án slíkra leiðbeininga.
10. Styrk vínanda miðað við rúmmál í drykkjarvörum sem innihalda meira en 1,2% af vínanda miðað við rúmmál.
11. Framleiðslulota
12. Viðbótarupplýsingar þar sem við á.

Upplýsingar um vöruheiti, nettóþyngd, geymsluþol og styrk vínanda, þegar við á, skulu vera á sama sjónsviði. Þegar um er að ræða margnota glerflöskur óafmáanlega merktar sem hafa engan merkimiða, hring eða kraga og umbúðir þar sem stærsti flöturinn er minni en 10 cm² að flatarmáli er einungis nauðsynlegt að gefa upp vöruheiti, nettóþyngd og geymsluþol.

Næringargildismerking

Næringargildi er skylt að merkja þegar fullyrðing um næringarfræðilega eiginleika tiltekinnar vöru kemur fram í merkingu, auglýsingu eða kynningu matvæla. Að öðru leyti er merkingin valfrjáls. Næringargildi skal gefa upp í 100 g eða 100 ml. Eftirfarandi form þarf að nota fyrir næringargildismerkingu, eftir því hvað fullyrt er um.

1. Form fyrir næringargildismerkingu:

Hvað erum við að láta ofan í okkur ?  

Vöruheiti

Vöruheiti á að gefa til kynna um hvers konar vöru er að ræða. Nokkur heiti eru frátekin fyrir tilteknar vörutegundir, t.d. skinka, safi og nektar. Slíkar vörur verða að uppfylla ákveðin skilyrði til að mega kallast þessum nöfnum. Ef ekki er hægt að sjá af heiti hvaða vara er á ferðinni, verður útskýring að fylgja. Dæmi: Með heitinu "HAUSTSÚPA" ætti að fylgja nánari skýring um innihald. Ef vara hefur verið reykt eða þurrkuð eiga upplýsingar um það að koma fram á umbúðum. Þegar notuð eru sætuefni þarf að merkja það sérstaklega með setningunni "Með sætuefnum". Vöruheiti mega heldur ekki vera villandi, þannig má ekki kalla jarðarberjajógúrt því nafni, nema því aðeins að í henni séu jarðarber.

Myndskreytingar

Myndskreytingar eiga ekki að villa um fyrir neytendum. T.d. má ekki skreyta umbúðir með myndum af ávöxtum, ef varan inniheldur aðeins bragðefni en enga ávexti, eða með myndum af humri, ef varan inniheldur krabbakjöt. Þá er verið að villa um fyrir neytandanum og hann látinn halda að varan sé betri en hún raunverulega er.

Innihaldslýsing

Epli, lambalæri og ýsuflak eru dæmi um vörur sem aðeins eru gerðar úr einu hráefni. Flestar matvörur eru samsettar úr mörgum innihaldsefnum, bæði hráefnum og aukefnum.

Til þess að gera sér grein fyrir hvers eðlis varan er, þurfa heiti allra innihaldsefna að koma fram. Það kallast innihaldslýsingar. Í innihaldslýsingum á að telja upp allt sem sett er í vöruna, fyrst það sem mest er af og síðan koll af kolli eftir minnkandi magni.

Í sumum tilvikum, sérstaklega ef verið er að gera einu efni hærra undir höfði en öðrum þurfa upplýsingar um magn þess að koma fram á umbúðum. Á jarðarberjajógúrt þarf að koma fram magn af jarðarberjum sem notuð eru og á appelsínunektar þarf að gefa upp magn af appelsínum.

Aukefni - E númer

Í innihaldslýsingum sjáum við oft svo kölluð aukefni. Aukefni eru notuð við framleiðslu matvæla til að hafa áhrif á lit, lykt, bragð, útlit, geymsluþol eða aðra eiginleika. Efnin eru ýmist auðkennd með efnaheitum eða E númerum. E númerin eiga að auðvelda fólki að varast tiltekin efni, s.s. ofnæmisvalda.

Þegar aukefni eru notuð í vörur þarf einnig að greina frá tilganginum með notkun efnisins. Það er gert með því að setja flokksheiti á undan efnaheitinu eða E númerinu. Dæmi: Rotvarnarefni: E 202, litarefni: E 110. Margir líta á aukefni sem hið mesta eitur. Aukefni fá hins vegar ekki E-númer fyrr en eftir mikla umfjöllun og vísindanefnd Evrópusambandsins um matvæli hefur viðurkennt þau.

Ofnæmi og óþol

Mikilvægt er að innihaldslýsingar séu réttar og þar komi örugglega fram öll þau efni sem notuð eru við framleiðsluna. Þannig getur neytandinn valið og hafnað.

Sumir hafa ofnæmi eða óþol fyrir tilteknum efnum í mat má sem dæmi nefna jarðhnetu- eða skelfiskofnæmi, því er það stundum lífsspursmál að umbúðamerkingar séu réttar.

Þegar samsett hráefni eru meðal innihaldsefna, er í sumum tilfellum nægjanlegt að tilgreina hráefnið undir eigin heiti ef það er minna en 2 % af innihaldi. Þrátt fyrir þetta skal alltaf merkja með skýrum hætti öll innihaldsefni sem eru á lista yfir ofnæmis- og óþolsvalda eða eru upprunnin úr þeim ef þau eru notuð í framleiðslu matvæla og eru enn til staðar í lokaafurð, jafnvel þó í breyttri mynd sé.

Eftirtalin innihaldsefni þurfa alltaf að koma fram í innihaldslýsingu, ef þau eru notuð:

1. Egg og afurðir úr þeim
2. Fiskur og fiskafurðir
3. Hnetur, þ.e.:
   • möndlur (Amygdalus communis L.)
   • heslihnetur (Corylus avellana)
   • valhnetur (Juglans regia)
   • kasjúhnetur (Anacardium occidentale)
   • pekanhnetur (Carya illinoiesis (Wangenh.) K. Koch)
   • parahnetur (Brasilíuhnetur) (Bertholletia excelsa)
   • pistasíur (hjartaaldin) (Pistacia vera)
   • macadamiahnetur (Macadamia ternifolia) og afurðir þeirra
4. Jarðhnetur og afurðir úr þeim
5. Korn sem inniheldur glúten (þ.e. hveiti, rúgur, bygg, hafrar, spelt, kamut eða afbrigði þessarar tegunda) og kornafurðir
6. Krabbadýr og afurðir úr þeim
7. Mjólk og mjólkurafurðir (laktósi meðtalinn)
8. Sellerí og afurðir úr því
9. Sesamfræ og afurðir úr því
10. Sinnep og afurðir úr því
11. Sojabaunir og afurðir úr þeim
12. Súlphúr díoxíð og súlfíð í meira magni en 10mg/kg eða 10mg/L, gefið upp sem SO2
13. Lúpína og afurðir úr henni
14. Lindýr og afurðir úr þeim
    

Geymsluþol

Matvæli þarf yfirleitt að merkja með upplýsingum um hvað þau geymast lengi. Flestar vörur eru merktar "Best fyrir" eða "Best fyrir lok," en kælivörur sem geymast í 5 daga eða styttra eru merktar með "Síðasta neysludegi".

Kælivörur sem geymast styttra en 3 mánuði þarf líka að merkja með upplýsingum um pökkunardag.

Þegar komið er fram yfir síðasta neysludag eða "Best fyrir " dagsetningu má ekki selja vöruna lengur. Hins vegar er oft í lagi að neyta vörunnar eitthvað lengur, sérstaklega þegar um er að ræða vörur sem hafa mjög langt geymsluþol. Öll þekkjum við að mjólk sem hefur verið geymd við bestu aðstæður getur verið í ljómandi góðu lagi þó komið sé fram yfir "best fyrir " dagsetninguna á umbúðunum.

Meginregla um geymsluþolsmerkingar

Nokkur matvæli þarf ekki að merkja með upplýsingum um geymsluþol, má þar nefna ferska ávexti, sælgæti, vín, edik og matarsalt.

Hvernig á að geyma vöruna ?

Oft þarf að gefa upplýsingar um hvernig á að geyma vörur. Þetta er sérlega mikilvægt þegar um er að ræða kæli- eða frystivörur. Hitastig kælivöru á að vera á bilinu 0 - 4 °C og frystivöru a.m.k. - 18 °C. Sumar vörur sem óopnaðar eru geymdar við stofuhita, þarf að geyma í kæli eftir að búið er að opna þær. Mikilvægt er að fara eftir leiðbeiningum um geymsluaðferðir.

Hver ber ábyrgð á vörunni ?

Ábyrgur aðili Á matvörum þarf að koma fram nafn og heimilisfang framleiðanda eða dreifingaraðila. Fyrst og síðast ber framleiðandinn ábyrgð á sinni vöru, að fyllsta öryggis sé gætt við framleiðslu og að umbúðamerkingar séu réttar. Þetta leysir hins vegar dreifingar- og söluaðila ekki undan allri ábyrgð, því ekki má bjóða til sölu aðrar vörur en þær sem uppfylla reglur um merkingar og innihald matvæla. Neytendur verða hins vegar að treysta að vörur hafi verið rétt meðhöndlaðar og að upplýsingar á umbúðum séu réttar. Neytendur verða þó jafnframt að gæta þess að meðhöndla sjálfir vöruna eins og mælt er fyrir á umbúðum.

Er hægt að sjá hvenær varan var framleidd ?

Lotumerking

Kælivörur sem geymast styttra en þrjá mánuði þarf að merkja með pökkunardegi. Engar kvaðir eru um að fram komi á umbúðum hvenær varan er framleidd. Ef innkalla þarf vöru vegna framleiðslugalla, er hins vegar nauðsynlegt að hægt sé að rekja vöruna til baka og vita framleiðsludag hennar. Til þess eru notuð svo kölluð lotunúmer. Oft er um að ræða talnarunu með bókstafnum "L" fyrir framan. Allar matvörur þarf að merkja með lotunúmeri, nema hægt sé að reikna framleiðsludag út frá geymsluþolsmerkingu, þá verður geymsluþolsmerkingin líka eins konar lotunúmer. Yfirleitt getur neytandinn lítið lesið út úr lotunúmerum, en framleiðandinn hefur bókhald yfir þau og á að geta séð hvenær varan er framleidd og jafnvel nákvæmlega klukkan hvað.

Hvað ætlarðu að fá mikið ?

Þyngd

Neytendur þurfa upplýsingar um magn. Upplýsingar um nettóþyngd eða rúmmál vöru eru gefnar upp í kílóum, grömmum, lítrum eða millilítrum. Þegar um er að ræða vörur sem seldar eru í legi, t.d. niðursoðnar grænar baunir, þarf bæði að gefa upp heildarþyngd vörunnar og þyngd baunanna án vökva.

Hvað má fullyrða á umbúðunum ?

Fullyrðingar

Oft sjáum við eitt og annað fullyrt um vörur sem boðnar eru til sölu. Þær geta verið "sykurskertar", "fituskertar" eða "trefjaríkar". Þetta eru svo kallaðar næringarfræðilegar fullyrðingar. Slíkar fullyrðingar má aðeins nota ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt. Til þess að mega kalla matvöru "orkuskerta" þarf t.d. að skerða orkuna um a.m.k. 25% miðað við sambærilega vöru.

Fullyrðingar eins og "Án aukefna", eða "Án rotvarnarefna" má aðeins nota ef slík efni eru leyfð í vöruna, en eru ekki notuð í þessa tilteknu vörutegund.

Hvers kyns heilsufarslegar fullyrðingar eru bannaðar. Þetta þýðir t.d. að ekki er leyfilegt að fullyrða að ákveðin fæða lækni sjúkdóma eða hafi áhrif á heilsufar.

Hvaða næringarefni eru í matnum ?

Næringargildi

Það er sjaldnast skylda að upplýsa neytendur um næringargildi vöru, þ.e. hve mikla orku við fáum úr henni, hvaðan orkan kemur og hve mikið við fáum af vítamínum og steinefnum.

Ef á annað borð eitthvað er fullyrt um næringargildi, t.d. að varan sé sykurlaus eða trefjarík, þá á alltaf að vera næringargildislýsing á umbúðunum.

Flestar kjötvörur þarf alltaf að merkja með upplýsingum um næringargildi. Næringargildi er gefið upp fyrir 100 g af vörunni, til viðbótar má gefa upp næringargildi í ákveðnum skammti. Í næringargildislýsingu þarf að lágmarki að koma fram orkan í kílókaloríum (hitaeiningum), magn af próteinum, fitu og kolvetnum, að auki þarf að gefa upp natríuminnihald í kjötvörum. Ef upplýsingar eru gefnar um vítamín og steinefni, þarf einnig að koma fram hlutfall þeirra af ráðlögðum dagskammti (% RDS).

Hver hefur eftirlit með að umbúðamerkingar séu réttar ?

Ábyrgðin á að upplýsingar á umbúðum séu réttar hvílir fyrst og fremst á framleiðendum matvæla. Hluti af þeirra innra eftirliti er að sjá til þess að merkingar matvæla séu réttar. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga undir yfirumsjón Umhverfisstofnunar hefur eftirlit með innra eftirliti matvælafyrirtækja, þ.e. framleiðenda, dreifingaraðila og smásala. Neytendur geta einnig veitt aðhald með því að fylgjast vel með umbúðamerkingum matvæla og láta fyrirtækin eða heilbrigðiseftirlit vita ef merkingar eru ófullnægjandi.

Leiðbeiningar

• Leiðbeiningar með reglugerð um kjöt og kjötvörur

Merkingaspjald - Upplýsingar sem þú átt rétt á! Smellið á myndina til að skoða bæklinginn