DÝRASJÚKDÓMAR - SALMONELLA Í HROSSUM
Þann 21. desember 2008 varð vart við veikindi í hrossum á útigangi í Norðurgröf við Esjurætur. Eitt hross var þegar dautt en alls voru 44 hross í girðingunni, bæði tamin hross og trippi. Helstu einkenni voru hiti, slappleiki og niðurgangur. Hrossin voru fóðruð á heyi og síld gefin úr lokaðri tunnu. Stundum var gefið brauð. Hrossin voru í góðum holdum. Aðgangur að rennandi vatni var í girðingunni þar sem lækur úr Esjunni rennur þar í gegn en ummerki voru um að hrossin hefðu krafsað í vatn í tjörn sem er nærri gjafastaðnum en snjór var yfir öllu. Jörðin hefur verið notuð til hrossabeitar um langt árabil. Ekki er annar búfénaður á jörðinni og hún að mestu afgirt. Strax var farið í það að meðhöndla tamin hross og þau veikustu og um kvöldið var hafist handa við að flytja hross í húsaskjól. Tveimur dögum eftir að veikindanna varð fyrst vart voru öll hross komin í hús en þá þegar höfðu 3 hross til viðbótar drepist í haganum. Rannsóknir á Keldum leiddu í ljós að um var að ræða sýkingu af völdum salmonella baktería. Sýkinginn reyndist óvenju hastarleg. Þegar upp var staðið drápust eða var lógað af völdum sjúkdómsins 27 af 44 hrossum þrátt fyrir ítarlega meðferð þeirra. Alls veiktust 38 af 44 hrossum (38 %) og þar af drápust 27 (61 %). Lækning heppnaðist á 11 hrossum en 6 hross fengu engin einkenni. Meðal þeirra sem veiktust var dánartíðnin 71 %.
Salmonellan sem olli þesum veikindum í hrossunum reyndist vera Salmonella enterica serovar Typhimurium í daglegu tali nefnd Salmonella Typhimurium. Hér á landi hefur sýking af völdum þessa afbrigðis komið upp nokkrum sinnum í hrossum. Virðast þau vera óvenju viðkvæm fyrir þessari týpu. Hastarlegasta tilfellið kom upp austur í Rangárvallasýslu sumarið 1989 en þá drápust rúmlega 50 hross af völdum S. Typhimurium á 7 bæjum. Rannsókn leiddi í ljós mengun á bithaga og vatnsbólum. Ennfremur reyndist smittíðni í mávum og hröfnum á svæðinu mjög há (66 og 68 %) og bentu líkur til þess að smit hefði magnast upp á svæðinu vegna fugla sem mengað höfðu vatnsból og haga. Salmonellusýking greindist einnig á tveimur bæjum í Rangárvallasýslu sumarið 1990 og árið 1991 greindist salmonella bæði í ársbyrjun og um miðjan vetur austur undir Eyjafjöllum og í nágrenni Reykjavíkur. Sumarið eftir kom veikin upp bæði undir Eyjafjöllum og á tveimur bæjum í Austur Landeyjum. Vettvangskönnun á bæjunum í Landeyjum leiddi í ljós að á öðrum bænum höfðu að líkindum um 11 % folalda drepist af völdum sýkingar og á hinum um 15 % folalda. Tekið var af festu á þeim atriðum sem stuðlað höfðu að sýkingunum , m.a. frágangi á sorpi og urðun hræja af sjálfdauðum skepnum. Bændum var ráðlagt að fóðra ekki útigangshross með síld eða öðrum matarúrgangi auk þess sem mávum og hröfnum var fækkað. Aðgerðir þessar báru góðan árangur. Síðan hefur salmonellusýking þó greinst öðru hvoru sem dánarorsök hrossa og hefur þá yfirleitt verið um stök tilfelli að ræða. Nokkrum sinnum hefur sýking af þessum toga komið upp í stóðhestagirðingum. Sumarið 1996 drápust til dæmis folöld í þremur mismunandi stóðhestagirðingum, eitt folald í hverju og s.l. sumar drápust 3 folöld í stóðhestagirðingu á Hvalfjarðarströnd af völdum salmonellusýkingar.
Hvernig smitast salmonella
?
Salmonellusýkingar eru fóðursýkingar eða vatnssýkingar og oftast er um stök eða tiltölulega fá tilfelli að ræða. Yfirleitt er ekki talin hætta á faraldri þó svo að alvarlegar hópsýkingar geti komið upp eins og nú varð raunin. Rétt er að taka fram að litlar líkur eru á að smit berist á
milli hrossa með beinni snertingu og ef fyllsta hreinlætis er gætt við fóðrun og brynningu er lítil hætta á að smit berist frá einu hrossi til annars. Sömuleiðis er ekki mikil hætta á að smit berist í fólk en sá möguleiki er þó fyrir hendi ef hreinlætis er ekki gætt.
Sýkingin sem kom upp í útigangshrossum um síðustu jól var óvenju hastarleg eins og dánatölur bera með sér og mikilvægt er að komast að því hvaðan hún var upprunnin. Salmonellabakteríur geta lifað lengi í umhverfinu, bæði í vatni og jarðvegi en engar líkur eru á að þær fjölgi sér, sérstaklega þar sem hitastig var um og undir frostmarki. Síðustu þrjár vikurnar áður en veikindanna varð vart var hitastig á nærliggjandi veðurstöð að meðaltali – 2,5 gráður, hitinn varð hæstur 8,5 gráða og lægstur -8,1 gráða. Við rannsóknir fannst Salmonella í settjörnum sem hrosssin nýttu sem vatnsból, í heyi og saursýnum í haga. Umhverfi hrossanna var því allt mjög mengað af salmonellusmiti. Líklegast er að smit hafi borist á svæðið með fuglum eða að einhver klárinn hafi verið dulin smitberi, veikst og mengað drykkjavatnið svona heiftarlega. Fyrirhugað er að rannsaka þessi þætti nánar með því að kanna tíðni bakteríunnar í villtum fuglum á svæðinu, fyrst og fremst í mávum og hröfnum. Typhimurium stofnar sem einangrast verða bornir saman við stofna sem hafa einangrast úr sjúkdómstilfellum og í umhverfissýnum með sameindaliffræðilegum aðferðum.
Hross geta verið duldir smitberar
Fjölmargar rannsóknir hafa leitt í ljós að hross geta verið duldir smitberar salmonellusýkla, þ.e. borið sýklana án þess að sýna nein sjúkdómseinkenni. Haustið 1991 voru tekin sýni úr hrossum á tveimur bæjum, þar sem afföll höfðu verið á folöldum sumarið áður. Tekin voru sýni úr 147 hrossum á öðrum bænum og 209 hrossum á hinum. Reyndist sýkingatíðnin vera 3.4 og 3,0 %. Ekkert þessara hrossa sýndi nein sjúkdómseinkenni. Salmonella Typhimurium veldur oft sýkingum í hrossum erlendis en þá oftast í sambandi við streitu af einhverju tagi, t.d. í kjölfar flutninga, sjúkrahúsvistar og erfiðra aðgerða eða annars álags sem fylgir nýjum aðstæðum og dregur úr mótstöðuafli dýranna. Slíkar aðstæður geta líka skapast hérlendis, t.d í stóðhestagirðingum eins og dæmin sanna. Hryssur eru oft fluttar um langan veg með kornung folöld og settar í girðingu með fjölda ókunnugra hrossa. Við bætist veruleg hætta á mögnuðu ormasmiti sem dregur úr mótstöðuafli.
Smithætta frá umhverfinu
Salmonella finnst víða í umhverfinu. Rannsóknir hafa leitt í ljós að villtir fuglar (mávar og hrafnar) bera oft Salmonella sýkla. Strangar reglur um urðun úrgangs og aðra meðhöndlun á sorpi hafa þó væntanlega dregið úr smiti í umhverfinu í seinni tíð. Öðru hverju kemur upp salmonellusýking í búfé, einkum svínum og alifuglum og er líklegasta uppsprettan þá mengað fóður. Mjög öflugt eftirlit er með þessari framleiðslu til þess að koma í veg fyrir að mengaðar afurðir, hættulegar mönnum, berist á markað og hefur það tekist vel. Mjög brýnt er að að sýktum úrgangi og afurðum sé eytt með með viðurkenndum hætti þannig að engin hætta sé á að bakterían berist áfram út í lífríkið.
Hvað er til ráða
?
Salmonellusýking í hrossum er alvarlegt mál og getur valdið miklu tjóni bæði tilfinngalegu og fjárhagslegu. Smitvarnir snúast fyrst og fremst um einangrun veikra hrossa. Hrossum sem sýkjast af salmonellusýklum og lifa af, ber að halda í einangrun þar til tryggt er að þau séu ekki lengur smitberar. Hús þar sem hýst hafa sjúk hross hafa verið hýst þarf að þrífa og sótthreinsa. Beitiland þar sem sýking hefur komið upp þarf að friða í a.m.k. í eitt ár. Leiki grunur á að uppspreta sýkingar sé í uppistöðupollum þarf að ræsa þá fram. Sjálfdauðar skepnur þarf alltaf að urða á viðurkenndan hátt og huga þarf almennt vel að sorphirðumálum þannig að lífrænn úrgangur dragi ekki að fugla og meindýr. Komi upp salmonellusýking í stóðhestagirðingu þarf að finna hugsanlega smituppsprettu/smitbera til þess að koma í veg
fyrir frekari dreifingu smits. Við fóðrun hrossa á útigangi þarf að haga fóðrun og áburðagjöf þannig að hún laði ekki fugla að bithaganum. Hross sem fóðruð eru með góðu heyi og hafa aðgang að saltsteini þurfa hvorki síld eða brauð. Sérstaklega þarf að gæta þess að hross sem og annað búfé hafi alltaf aðgang að fersku rennandi vatni.
Eggert Gunnarsson, dýralæknir. Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum
Gunnar Örn Guðmundsson, héraðsdýralæknir, Gullbringu- og Kjósarumdæmis
Sigríður Björnsdóttir, dýralæknir hrossasjúkdóma, Matvælastofnun
Febrúar 2009